Algemeen
Doordat de Aardappel een heel vaak geteeld landbouwgewas is kom je deze plant nogal eens in het wild tegen. De aardappel komt oorspronkelijk uit Zuid-Amerika en is eind 16e eeuw geïntroduceerd in Nederland. Carolus Clusius plantte in 1588 in Mechelen voor het eerst aardappelen in de tuin van Pitzemburg. In 1601 schreef hij over de voortplanting van de aardappel door zaad. Samen met hem heeft de aardappel in botanische tuinenen zijn weg gevonden. De plant groeit in Nederland sinds de Tachtigjarige Oorlog in de Leidse Hortus, sinds 1640 in Groningen en sinds 1689 in Amsterdam. De Aardappel is familie van de Nachtschade (net zoals Bitterzoet (Solanum dulcamara), Zwarte nachtschade (Solanum nigrum subs. nigrum) en de Tomaat (Solanum lycopersicum) en net als dan andere leden van dit geslacht giftig. Maar door de jaren heen is de aardappel zo gecultiveerd dat het een waardevol, niet giftig, voedselproduct geworden. De bessen en andere delen van de Aardappelplant zijn wel giftig. Van het Bitterzoet-geslacht (Solanum) behoren alleen Bitterzoet (Solanum dulcamara) en Zwarte nachtschade (Solanum nigrum subsp. nigrum) tot de inheemse flora van Nederland. De Aardappelplant bloeit in Juli tot en met September.
Een interessant stukje vond ik op de site van Flora van Nederland 'Net als de planten van de andere soorten uit de Nachtschadefamilie is de Aardappelplant giftig. De stof waar het daarbij vooral om gaat is solanine. Het is een zogenaamd alkaloïde. Naast dit solanine komen er nog meer verwante alkaloïden in de plant voor. Het is een probate manier om vraat te voorkomen. Met name de groene kleur is een goede indicatie voor de aanwezigheid van deze giftige stoffen. Bijvoorbeeld wanneer jonge tomaten (ook een plantensoort uit deze familie) nog groen zijn bevatten ze relatief veel van deze alkaloïden. Ook knollen van de aardappel kleuren groen als ze aan licht blootgesteld worden. Die plaatsen bevatten dan ook veel van dit solanine of zijn verwanten. Niettemin levert een aantal planten uit deze familie goed eetbare delen op waarin de concentratie van deze giftige stoffen zeer laag is
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Er komen minstens 13 soorten Nachtschade soorten (Solanum) in het wild voor in Nederland:
- Aardappel (Solanum tuberosum) - algemeen/verwilderd
- Beklierde nachtschade (Solanum nigrum subsp. schultesii) - algemeen/ingeburgerd sinds 1900-1924
- Bitterzoet Solanum dulcamara) - algemeen
- Carolina-nachtschade (Solanum carolinense) - zeer zeldzaam/verwilderd
- Donsnachtschade (Solanum villosum) - zeer zeldzaam/verwilderd
- Driebloemige nachtschade (Solanum triflorum) - vrij zeldzaam
- Ganzenvoetnachtschade (Solanum nitidibaccatum - vrij zeldzaam/verwilderd
- Glansbes nachtschade (Solanum nitidibaccatum) - zeldzaam/verwilderd
- Kleverige nachtschade (Solanum sarrachoides) - zeldzaam/ingeburgerd sinds 2000
- Raketnachtschade (Solanum sisymbriifolium) - zeer zeldzaam/verwilderd
- Stekelnachtschade (Solanum rostratum) - zeldzaam/verwilderd
- Tomaat (Solanum lycopersicum) - algemeen/verwilderd
- Zwarte nachtschade (Solanum nigrum subs. nigrum) - algemeen
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Natuurlijk is de naam afgeleid van de zin "appel van de aarde" verwijzend naar de zoete aardappel die onder de grond groeit. Aangezien de hele wereld een ongeveer gelijk woord heeft voor de aardappel (zie Namen in andere talen) volgt hier een stuk tekst dat ik vond op Etymologiebank.nl;
In de BN volkstaal is patate, patat het gewone woord voor ‘aardappel’; de uit het Belgisch-Frans ontleende verbinding patates frites ‘gefrituurde aardappelen’, in Vlaamse dialecten uitgesproken als friet, wordt in het NN boven de grote rivieren verkort tot patat.
De eerste “aardappel” die kort na 1492 uit West-Indië naar Spanje werd gebracht, was de bataat of zoete aardappel (Ipomoea batatas of Batatas eduli), in Suriname bekend als zoete patat. Deze plant met oranjekleurige wortelknollen was afkomstig van de Caraïbische eilanden. Rond 1530 maakten Spaanse ontdekkingsreizigers in de Andes kennis met de “witte” aardappel (Solanum tuberosum en Solanum montanum), in het Quechua papa geheten, een naam die in het Spaans werd ontleend en die de gewone aardappel op de Canarische eilanden en in alle Spaanssprekende landen van Midden- en Zuid-Amerika nog altijd draagt. In het Spaans en ook in andere talen werden batata en papa door elkaar gehaald, met resultaten als Spaans patata, Engels patato, potato en Zweeds potatis, alle ‘(gewone) aardappel’.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De grootste verspreider van de aardappel is natuurlijk de mens. Door bewuste of onbewuste verspreiding van aardappels onder de grond kan de plant m.b.v. vegetatieve vermeerdering nieuwe aardappelplanten vormen. Bovengronds bevind zich de daadwerkelijke aardappelplant met de kenmerkende witte, roze of paarse (de kleur is afhankelijk van het soort aardappel) bloemen. Deze bloemen worden voornamelijk bevrucht door hommels. Op de site van Flora van Nederland stond een term die ik nog niet kende, buzzen. Voor het vrijmaken van het stuifmeel gebruikt een hommel vaak het 'buzzen' als techniek. Hierbij wordt met de vleugels een luid trillingsignaal gemaakt waarbij de helmhokken getriggerd worden stuifmeel af te geven. De helmhokken openen aan de top. Maar zelfbestuiving is ook mogelijk want de bloem is tweeslachtig (hermafrodiet).
Namen in andere talen
- Frysk: Ierappel
- English: Potato
- Français: Pomme de terre
- Deutsch: Kartoffel
- Espanõl: Papa
- Italiano: Patata
- Svenska: Potatis
- Norsk: Potet
- Dansk: Kartoffel
Verklaring Buitenlandse namen
Zoals gezegd is in bijna alle talen in de wereld de betekenis ongeveer gelijk.
Voor de verspreiding van De aardappel in Duitsland zie deze kaart.
