Algemeen
Akkerkool is de enige Lapsana-soort die in Nederland is het wild voorkomt. Er zijn veel soorten onder de composietenfamilie met gele bloemhoofdjes, en ze zijn lang niet allemaal uit mekaar te houden. Maar Akkerkool is wel gemakkelijk herkenbaar aan het beperkte aantal lintbloemen in zo’n hoofdje (gemiddeld 13). De plant heeft enkele culinaire toepassingen. Akkerkool mag de naam Kool wel in zich hebben. Toch is de plant absoluut geen Koolsoort (Brassicaseae) maar een Composiet (Asteraceae).
Op de site van Flora van Nederland staat een interessant artikel; Als bijzonderheid valt te vermelden dat Akkerkool al als akkeronkruid bekend was bij de eerste akkerbouwers van de Bandkeramiek cultuur (ongeveer 4400 voor Christus) op de lössgronden in Limburg; ook in de daaropvolgende Steentijd zijn archeologische vondsten gedaan die erop duiden dat Akkerkool in de lössgebieden voorkwam. Opmerkelijk is dan dat in nog jongere culturen de aanwezigheid van Akkerkool afneemt, maar tegenwoordig zien we weer een toename van Akkerkool als akkerplant. We noemen haar daarom wel een facultatieve akkerplant.
Akkerkool bloeit in Juni. Juli en Augustus.
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Het woord Akker geeft aan dat deze soort Kool niet zo veel eisen stelt aan de bodem waar hij groeit. Maar het is ook ter onderscheid van de andere soorten Kool die in Nederland voorkomen.
Het woord Kool slaat natuurlijk op het feit dat de plant word/werd gebruikt door het eten. Akkerkool is trouwens geen familie van de Kool want dat is een kruisbloemige (Cruciferae of Brassicaceae: beide namen zijn toegestaan) en dit is een lid van de composietenfamilie (Compositae of Asteraceae: beide botanische namen zijn toegestaan).
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
Akkerkool word veelvuldig bezocht door verschillende soorten insecten. Maar de zaden bevatten geen vruchtpluis (pappus) zoals bijv. een Paardenbloem (Taraxacum officinale) dus windbestuiving vindt nooit plaats. Ik heb niks kunnen vinden over een mierenbroodje dus de zaden komen niet ver. Wel zijn deze langlevend (meer dan 5 jaar) maar hoe het komt dat Akkerkool zo algemeen is is mij onbekend.
Namen in andere talen
- Frysk: Earme Simen
- English: Nipplewort
- Français: Lampsane commune
- Deutsch: Gemeiner rainkohl
- Espanõl: Hierba de los pechos
- Italiano: Grespignolo, Lapsana
- Svenska: Harkål
- Norsk: Haremat
- Dansk: Haremad
Verklaringen Buitenlandse namen
De Engelse naam is Nipplewort. Dit vertaal je met "tepelkruid". Waarschijnlijk wordt hier de bloemknop bedoeld. De naam zou in de 17e eeuw bedacht zijn. Volgens de Signatuurleer lijkt deze knop op een tepel en zou deze gebruikt kunnen worden om pijnlijke/ontstoken tepels (ontstaan na of tijdens de borstvoeding) te genezen.Wort wordt over het algemeen in het Engels gebruikt voor een plant die geneeskrachtige werkingen heeft of waardevol is als voedsel.
Voor de verspreiding van Akkerkool in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Lampsane commune. Dit is de Franse benaming voor de wetenschappelijke naam.
De Duitse naam is Gemeiner rainkohl: Gemeiner betekent "gemeenschappelijk". De betekenis van Rainkohl is mij onbekend. Ik heb echt overal gezocht maar het woord Rain word nergens verklaard. Alleen AI geeft doodleuk het antwoord 'Rain-: From Old High German rein, meaning "wall," "baulk," or "ridge," indicating where the plant often grows (field borders). Maar of ik dit nu moet geloven want waar heeft AI het dan vandaan?
Voor de verspreiding van Akkerkool in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Hierba de las mamas: Hierba betekent "kruid". De las betekent "van de" en Mamas betekent "moeders". Dit vanwege de vorm van de bloem. In veel talen en dus ook in het Spaans staat deze plant bekend als "tepelkruid".
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse namen is Lapsana. Dit is de Italiaanse benaming voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Harkål. Het woord Har betekent "haar". Het is waarschijnlijk (net als de Noorse en Deense naam) een verwijzing dat de plant niet als voedsel werd gebruikt en eigenlijk alleen goed was voor wilde (harige) dieren. In sommige skandivische dialecten heet de plant "konijnen-eten". Akkerkool zelf is niet harig. Kål betekent "kool". Dit is gelijk aan het tweede gedeelte van de Nederlandse naam.
Voor de verspreiding van Akkerkool in Zweden zie deze kaart.
De Noorse en Deense naam is nagenoeg gelijk, Haremat/Haremad. Dit betekent "harig/hazen eten". Hiermee wordt ook bedoeld dat deze plant niet als voedsel werd gebruikt (wel als medicijn en soms als kruid) en eigenlijk alleen goed was voor wilde (harige) dieren.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde, vrij open plaatsen op vochtige, voedselrijke tot zeer voedselrijke, losse, humushoudende, zwak zure tot kalkhoudende, vaak omgewerkte grond (vrijwel alle grondsoorten, maar vooral op zand en klei).
Groeiplaats
Bossen (lichte plekken in loofbossen), bosranden, heggen, struwelen, houtwallen, parken, plantsoenen, ruigten, ruderale plaatsen (puinhopen en stortterreinen), braakliggende grond, muren, soms in tuinen en akkers, langs spoorwegen (spoorbermen) en bermen (kanaalbermen).
Verspreiding
Nederland
Zeer algemeen.
Vlaanderen
Zeer algemeen.
Wallonië
Algemeen, maar zeldzamer in de Hoge Ardennen.
Wereld
West-Azië, Noordwest-Afrika en vrijwel heel Europa. Ingeburgerd in Noord- en Zuid-Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Akkerkool

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten