Beenbreek (foto Adrie van Heerden)

Algemeen

Persoonlijk vind ik Beenbreek erg mooi. Helaas heb ik hem nog nooit in het echt gezien. Ik woon namelijk in het Westen van Nederland. En daar komt hij volgens de verspreidingskaart niet voor. Alhoewel hij heel soms in een heemtuin is te bewonderen, bijv. in Thijsenpark in Amstelveen. En het is ook nog eens een vrij zeldzame soort (op de Rode lijst is hij kwetsbaar). De plant is ook nog eens sinds 1950 met 50 % tot 75 % achteruit gegaan. Dit komt  omdat Beenbreek een schoon milieu met een constant hoge grondwaterstand nodig heeft, iets dat best zeldzaam is in Nederland. De plant gaat een verbinding aan met schimmels (mycorrhiza) die de wortels in staat stellen om efficiënt de weinige voedingsstoffen uit de bodem op te nemen. In de winter moeten de groeiplaatsen onder water staan, 's zomers mag de grondwaterspiegel tot niet meer dan tien centimeter onder het maaiveld dalen. Beenbreek haat verdroging.

Beenbreek is/kan zeer giftig zijn voor schapen en rundvee. Een opvallend stukje hierover kwam ik tegen op de Duitse Wikipagina 'Bij schapen veroorzaakt de consumptie van moerasasphodel een ziekte die in Noorwegen bekendstaat als " alvelden ". Een saponine in de plant verstoort de leverfunctie van het schaap. Hierdoor kunnen afbraakproducten van het chlorofyl in de bloedbaan terechtkomen, wat lichtgevoeligheid veroorzaakt en vervolgens leidt tot zwelling en huidlaesies. Blijkbaar zijn alleen witte schapen vatbaar voor deze ziekte. Beenbreek is de enige soort van de Beenbreekfamilie in Nederland. Beenbreek bloeit in Juni, Juli en Augustus..

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Er zijn twee verklaringen voor de naam:

  1. Vroeger dacht men dat het vee zijn botten zou breken als het van de plant at. Beenbreek groeit op natte veenachtige heidevelden. Deze bodem en de vegetatie erop is erg zuur en kalkarm. Dus het vee kreeg door veel en langdurig grazen op deze gronden last van broze botten door kalkgebrek en dus meer kans om de botten te breken.
  2. De plant groeit in pollen waardoor hoogten en diepten zijn ontstaan. Hierdoor kan een dier misstappen en zijn poten kunnen breken.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Beenbreek bevatten geen nectar, maar wel herinnert haar geur aan die van Welriekende nachtorchis (Platanthera bifolia). Ook de plant op door de kleur. De bloemen zijn tweeslachtig (hermafrodiet), maar spontane zelfbestuiving is uitgesloten, doordat de helmknopjes wel 3 mm van de stempel afstaan, zodat het dan ook insecten zijn, die kruis en zelfbestuiving tot stand kunnen brengen. Alhoewel veelvuldig insectenbezoek er niet is. De dicht behaarde meeldraden verzamelen eerst het stuifmeel totdat het door de wind wordt meegenomen. Naast andere vormen van zaadverspreiding is deze plant aangepast aan bestuiving door water aangezien Beenbreek altijd op een zeer vochtige bodem groeit. De zaden vallen dan op de grond en worden met water mee gespoeld. De zaden blijven 4 tot 6 dagen drijven.

Voor een uitgebreide uitleg verwijs ik graag naar het boek Verspreiding van zaden van Ferry Bouwman e.a. in de Bronvermelding

Namen in andere talen

  • Frysk: Bûtergers
  • English: Bog Asphodel
  • Français: Ossifrage , Narthécie des marais
  • Deutsch: Beinbrech, Moorlilien
  • Espanõl: Narteci
  • Italiano: ?
  • Svenska: Myrlilja
  • Norsk: Rome
  • Dansk: Benbræk

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Bog Asphodel: Bog betekent "moeras" en Asphodel komt uit een Griekse legende. Beenbreek lijkt op een Asphodel-soort maar is absoluut geen familie. Deze legende van de Asphodel is een van de meest bekende legendes van planten in verband met de dood en de onderwereld . Homerus beschrijft het als een plant voor de grote weide (ἀσφόδελος λειμών), het jachtterrein van de doden. Hij werd geplant op graven , en wordt vaak verbonden met Persephone , die verschijnt bekroond met een slinger van Asphodel. Het algemene verband met de dood het gevolg is zonder twijfel de grijzige kleur van de bladeren en de gele bloemen, die de duisternis van de onderwereld en de bleekheid van de dood voor te stellen. De wortels werden opgegeten door de armere Grieken omdat het eten er van goed zou zijn voor huidtinten. De Asphodel werd ook verondersteld om een remedie te zijn voor giftige slangenbeten en specifiek tegen hekserij. Het was dodelijk voor muizen maar voorkwam ziektes bij varkens. De Libische nomaden maakten hun hutten van Asphodel stengels.

Voor de verspreiding van Beenbreek in Engeland zie deze kaart.

Er zijn twee Franse namen:

  1. Ossifrage: Dit is een variant op de tweede wetenschappelijke naam voor deze plant.
  2. Narthécie des marais: Narthécie is een variant van de eerste  wetenschappelijke naam voor deze plant. Des marais betekent "van het moeras".

Er zijn vier Duitse namen: 

  1. Beinbrech. Dit betekent "beenbreek", het zelfde dus als onze Nederlandse naam.
  2. Moorlilien of Gelbe moorlelien: Dit betekent "Lelie van de venen/moerassen of Gele lelie van de venen/moerassen". Dit omdat deze gele plant een baken van geel licht is (net zoals de Gele lis (Iris pseudacorus), alleen dan in een heel vochtige omgeving.
  3. Ährenrinsen: Ähren betekent: "vorm van een aar. Dus een gestrekte stengel zonder zijwaartse uitlopers." en Rinsen betekent ".

Voor de verspreiding van Beenbreek in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse is Narteci. Een Spaanse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is mij onbekend. Zover ik weet zijn er ook geen waarnemingen in Italië.

De Zweedse naam is Myrlilja: Myr betekent"moeras" en Lilja betekent "lelie", hetzelfde als de tweede Duitse naam, Moorlilien.

Voor de verspreiding van Beenbreek in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Rome: In hét Noorse woordenboek (Det Norske Akademis Ordbok) vond ik de volgende verklaring "van het Noorse Hrumr dat " weg/ zwak " betekent. Deze aanduiding geeft aan dat werd aangenomen dat de koeien osteoporose ontwikkelden toen ze de plant aten, Hetzelfde dus als de Nederlandse verklaring.

De Deense naam is Benbræk: Dit betekent "beenbreek", net zoals de Nederlandse naam.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige plaatsen op natte, voedselarme, matig zure grond (veen en sterk humeus tot venig zand en leem). Plekken met een weinig schommelende waterstand. Beenbreek verdraagt geen langdurige overstroming.

Groeiplaats
Moerassen (moerassige plaatsen in heide- en veengebieden, hoogveen), struwelen (gagelstruweel), waterkanten (langs greppels in natte heide, langs vennen en aan de rand van verlandende vennen).

Verspreiding

Nederland
Zeldzaam. Het meest nog in Noord- en West-Drenthe en Zuidoost-Fryslân. Ook in Twente, aan de westrand van de Veluwe en in de zuidelijke helft van Noord-Brabant.

Vlaanderen
Zeldzaam in de Kempen.

Wallonië
Vrij zeldzaam in de Hoge Ardennen.

Wereld
West-Europa, vanaf Noord-Portugal tot Noord-Noorwegen. Oostelijk tot in Midden-Frankrijk, Noordwest-Duitsland en Zuid-Zweden.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Beenbreek

 

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's