.jpg)
Algemeen
Deze planten zijn dezelfde familie als de Gewone hennepnetel (Galeopsis tetrahit) alleen zijn ze zeer zeldzaam. Beide zijn warmteminnende soorten. Brede raai is nog zeldzamer dan Smalle raai. Hij is zelfs even verdwenen uit Nederland. Beide planten bloeien in Juni tot en met de herfst.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Er komen 7 soorten Galeopsis voor in Nederland:
- Bleekgele hennepnetel (Galeopsis segetum) - vrij zeldzaam
- Brede/Smalle raai (Galeopsis ladanum/angustifolia) - zeer zeldzaam
- Dauwnetel (Galeopsis speciosa) - vrij zeldzaam
- Gespleten hennepnetel (Galeopsis bifida) - algemeen
- Gewone hennepnetel (Galeopsis tetrahit) - algemeen
- Zachte hennepnetel (Galeopsis pubescens) - zeer zeldzaam
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Het Brede en Smalle slaat op de vorm van de stengelbladeren.
Voor het woord Raai heb ik helaas nog geen goede verklaring gevonden. Soms lees je dat het "smal" betekent, een naam voor de stengelbladeren. Het zou afgeleid zijn van het Latijnse woord Radius. Maar dit betekent 'straal". Wellis waar een Smalle streep maar toch niet echt duidelijk.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van de Brede of Smalle raai zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Zelfbestuiving vindt ook daadwerkelijk plaats, dit gebeurt aan het eind van de bloei. Vooral de twee honingmerken op het kroonblad valt op bij beide Raai-soorten. Op de Italiaanse Wikipagina staat dit interessante stukje over de Bevruchting en verspreiding van Lipbloemigen (Lamiaceae) want dat is Brede en Smalle raai;
Deze soort plant zich voort door insectenbestuiving ( entomogame bestuiving ), met name door hommels , maar ook door bijen . De bloemkroon van deze planten is namelijk verrassend genoeg qua grootte en structuur aangepast aan hommels . Wanneer deze insecten proberen de bloemkroonbuis binnen te dringen om bij de nectarklieren te komen (die zich aan de basis van het androecium bevinden ), schudden hun trillingen de meeldraden in de bovenlip. Op deze manier zorgen ze ervoor dat het stuifmeel van de plant neervalt en aan hun behaarde rug blijft kleven . Wanneer ze vervolgens een andere bloem bezoeken, valt een deel van dit stuifmeel op de stempel, waardoor bestuiving en daaropvolgende bevruchting plaatsvindt. Dit is ongetwijfeld een van de meest interessante wederzijdse relaties tussen de dieren- en plantenwereld, gericht op het behalen van wederzijdse belangen. Het is echter belangrijk om te vermelden dat als de bloemkroonbuis te smal is om de nectar te verzamelen, de hommel naar de buitenkant van de bloem beweegt en aan de basis van de bloemkroon begint te knabbelen , om zo uiteindelijk, via een onnatuurlijke weg, zijn doel te bereiken: de nectar. Op deze manier wordt de wederzijdse relatie echter "verbroken" ten voordele van alleen het insect; de bloem zal niet bestoven worden en zal steriel blijven.
Ik heb nog niks kunnen vinden over de verspreiding van de zaden. Alleen dat de zaden via dierenvacht e.d worden verspreid. Maar of dit het enige is is mij onbekend.
Namen in andere talen
- Frysk: Smelle himpnettel
- English: Broad/Small-leaved Hemp-nettle, Red hemp-nettle
- Français: Chanvre sauvage/Galéopsis à feuilles étroites
- Deutsch: Breitblättriger Hohlzahn/Acker-Hohlzahn
- Espanõl: Ortiga muerta
- Italiano: Canapetta violacea/Canapetta a foglie strette
- Svenska: Mjukdån/Kalkdån
- Norsk: Smaldå/Dundå
- Dansk: Sand-Hanekro
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Broad/Small-leaved Hemp-nettle, Red hemp-nettle. Dit betekent "breed/smal bladige hennepnetel" of "rode hennepnetel".
Voor de verspreiding van Brede raai in Engeland zie deze kaart.
Voor de verspreiding van Smalle raai in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Chanvre sauvage. Chanvre betekent "hennep". Dit n.a.v. de vorm van de plant en ter onderscheid van de andere soorten Hennepnetel. Deze plant en alle andere soorten zijn absoluut geen familie van de Hennep. De Franse naam voor Galeopsis angustifolia is Galéopsis à feuilles étroites. Dit betekent "galeopsis met de smalle bladeren".
De Duitse naam is Breitblättriger Hohlzahn/Acker-Hohlzahn. Dit betekent "breedbladige holzahn/akker-hohlzahn". Hohlzahn betekent "holle tand". Kenmerkend voor alle Hennepnetel soorten zijn de twee holle tandvormige uitsteeksels onder de bloemkroonslip.
Voor de verspreiding van Brede raai in Duitsland zie deze kaart.
Voor de verspreiding van Smalle raai in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Ortiga muerta voor Galeopsis ladanum. Muerta betekent "dood". Waarom is mij onbekend. Ortiga is eigenlijk de Spaanse benaming voor een Brandnetelsoort. Bijv. de Urtica dioica (Grote brandnetel). De Hennepnetel lijkt op deze plant (als hij niet bloeit!). De Spaanse naam voor de Smalle raai is mij onbekend.
De Italiaanse naam is Canapetta violacea. Canapetta komt van Canapa dat "hennep" betekent. Violacea is de wetenschappelijke naam voor de viooltjesfamilie. Maar waarschijnlijk gaat het hier om de kleur van de bloemen van de Raai, Violet/paars/Rood. De Italiaanse naam voor Galeopsis angustifolia is Canapetta a foglie strette. Dit betekent "Canapetta met de smalle bladeren".
De Zweedse naam is Mjukdån/Kalkdån. De betekenis voor deze twee woorden is mij onbekend.
Voor de verspreiding van Brede raai in Zweden zie deze kaart.
Voor de verspreiding van Smalle raai in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Smaldå/Dundå. Net als de Zweedse namen weet ik nog niet hoe ik dit moet vertalen.
De Deense naam is Sand-Hanekro. Sand betekent natuurlijk "zand". Dit zou de voorkeurs bodemsamenstelling zijn van de plant. Maar volgens mij is het meer ter anderscheid van die andere Raai-soort. Hanekro betekent letterlijk "hanestrot/maagspier". Dit komt van een oude Deense uitdrukking "kro sig" wat zoiets betekent als "het vullen van de hanestrot". Simpel gezegd, het voederen van de haan/kippen. Kennelijk was Hennepnetel prima vogelvoer. De Galeopsis angustifolia heet in Denemarken Smalbladet Hanekro. Dit betekent "smalbladige Hanekro".
Ecologie & Verspreiding Smalle raai
Ecologie
Bodem
Zonnige, warme, open plaatsen (pioniervegetaties) op droge tot matig vochtige, matig voedselrijke, stikstofrijke, kalkrijke, verstoorde grond (grind en andere stenige plaatsen, zand, leem en mergel).
Groeiplaats
Akkers (graanakkers op kalkhellingen en akkerranden), langs spoorwegen (ballastbedden en schouwpaden op spoorwegterreinen, meestal tussen grind), rolsteenhellingen, puinhellingen, grindafzettingen langs de Maas, afgravingen (steengroeven) en dijken.
Verspreiding
Nederland
Zeer zeldzaam, o.a. in Limburg en Noord-Brabant.
Vlaanderen
Zeer zeldzaam. Het meest in de Maasvallei. Sterk afgenomen.
Wallonië
Vrij zeldzaam in het Maasgebied en zeldzaam in de Ardennen.
Wereld
Zuid-, West- en Midden-Europa. Oorspronkelijk noordelijk tot in Nederland. Ook in Schotland en Zuid-Scandinavië.
Ecologie & Verspreiding Brede raai
Ecologie
bodem
Zonnige, warme, open plaatsen op droge, matig voedselrijke, stikstofrijke, kalkrijke tot zwak zure grond (stenige plaatsen en mergel).
Groeiplaats
Omgewerkte grond, afgravingen (steengroeven), akkers (kalkrijke akkers), langs spoorwegen (spoordijken en spoorwegterreinen), bij graanoverslagbedrijven, molens en op stortplaatsen van graanafval.
Verspreiding
Nederland
Zeer zeldzaam.
Vlaanderen
Niet in Vlaanderen.
Wallonië
Zeldzaam tot zeer zeldzaam in het Maasgebied en in de Ardennen.
Wereld
West-Azië en Oost-, Zuid-, West- en Midden-Europa. Ook op een paar plaatsen in Noord-Amerika.
Planten in het nieuws
Verspreiding Smalle raai

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten
Verspreiding Brede raai

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten