Algemeen
Donkere ooievaarsbek is een zeldzame plant in Nederland alhoewel hij op de Rode lijst staat als niet bedreigd. Dit komt omdat deze plant in de 18e eeuw is ingeburgerd als Stinsenplant Vandaar dat hij verspreid is te vinden over heel het land. De lichte varianten (zie foto's) zijn cultuurvarianten. De plant werd vroeger ook gekweekt als sierplant. Hij bloeit in Mei tot in de herfst.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Er komen in Nederland minstens 15 soorten geranium-soorten voor, want in deze familie vallen de ooievaarsbekken:
- Beemdooievaarsbek (Geranium pratense) - vrij zeldzaam maar vaak ingezaaid
- Bermooievaarsbek (Geranium pyrenaicum) - algemeen
- Bloedooievaarsbek (Geranium sanguineum) - algemeen maar verwilderde tuinplant
- Bosooievaarsbek (Geranium sylvaticum) - zeldzaam maar verwilderde tuinplant
- Donkere ooievaarsbek (Geranium phaeum) - vrij zeldzaam maar vaak ingezaaid
- Fijne ooievaarsbek (Geranium columbinum) - zeldzaam
- Glanzige ooievaarsbek (Geranium lucidum) - algemeen
- Kleine ooievaarsbek (Geranium pusillum) - algemeen
- Klein Robertskruid (Geranium purpureum) - zeldzaam
- Ronde ooievaarsbek (Geranium rotundifolium) - zeldzaam
- Robertskruid (Geranium robertianum) - algemeen
- Rotsooievaarsbek (Geranium macrorrhizum) - algemeen maar verwilderde tuinplant
- Roze ooievaarsbek (Geranium endressii) - algemeen maar verwilderde tuinplant
- Slipbladige ooievaarsbek (Geranium dissectum) - algemeen
- Zachte ooievaarsbek (Geranium molle) - algemeen
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Donker vanwege de donker paarse, bijna zwarte kleur. Gek genoeg bestaat er ook een lichte variant van deze "donkere" ooievaarsbek.
Ooievaarsbek komt door de vorm van de vrucht die lijkt op de snavel van een Ooievaar. Eigenlijk van een Kraan vogel volgens de wetenschappelijke verklaring. Maar aangezien deze vogel niet vaak voorkomt in Nederland is de Ooievaar met een "kraanhals" een waardige opvolger.
Eigenlijk is het verhaal complexer. In het verleden is het geslacht Pelargonium ingevoerd uittropisch Afrika, Voor-Azië, Australië en op sommige eilanden in de Indische Oceaan. Tot dit geslacht behoren 220 tot 280 soorten. Pelargonium onderscheidt zich van het ook in Europa voorkomende geslacht Geranium (de echte geraniums) door bloemvorm en de bloemopbouw. Wilde Pelargonium-soorten bezitten twee bovenste bloembladeren, die zich door een andere kleur of patroon onderscheiden van de drie onderste bloembladeren.Pelargonium is afgeleid van πελαργός ofwel Pelargos, Dit is Oudgrieks en betekent "ooievaar". In de omgangstaal word dit geslacht 'geranium' genoemd. Wel is het een geslacht uit de familie Geraniaceae.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Donkere ooievaarsbek zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Maar zelfbestuiving vind niet plaats doordat de mannelijke en vrouwelijke bloemen niet gelijktijdig rijp zijn. Dit heet protandrie. Alhoewel soms word geschreven dat zelfbestuiving toch soms plaats vindt. Hoe is mij onbekend. De bestuiving vindt plaats m.b.v.insecten. Onderstaand verhaal beschrijft de verspreiding van de bevruchte zaden.
Op de website van Flora van Nederland staat dit duidelijke verhaal hoe nu eigenlijk de zaadverspreiding van een Ooievaarsbek gaat: Het mechanisme van zaadverspreiding bij het geslacht Ooievaarsbek (Geraniaceae), en dus ook bij de Beemdooievaarsbek, is zeer opmerkelijk. Er ontstaat na bestuiving en bevruchting boven het vruchtbare bolvormige deel van het vruchtbeginsel een lang uitgegroeide snavel met een centrale spil, die nog verlengd is met de stijl met de vijfstempels. Wanneer nu de vrucht na rijping uitdroogt scheuren de repen (ook wel naalden genoemd) van de snavel met een deelvrucht los van de centrale middenzuil. Deze vruchten, in het geval van Donkere ooievaarsbek, onbehaarde dopvruchten met een patroon van dwarsrichels worden door de kracht van dat proces losgerukt en ze springen los en worden op die manier door de lucht verspreid. Het zaad in de dopvrucht is glad.
Namen in andere talen
- Frysk: Brune earrebarrebek
- English: Dusky cranesbill, Mourning widow
- Français: Géranium brun
- Deutsch: Brauner Storchschnabel
- Espanõl: ?
- Italiano: Geranio stellato
- Svenska: Brunnäva
- Norsk: Brunstorkenebb
- Dansk: Bølgekronet Storkenæb
Verklaring Buitenlandse namen
Er zijn twee Engelse namen:
- Dusky cranesbill: Dusky betekent "schemerig". Dit woord wordt gebruikt als het bijna totaal donker is, net zoals de kleur van deze plant. Cranesbill betekent "kranen-bek ". Dit verwijst naar de vrucht die lijkt op een Kraanvogel snavel (in Nederland een Ooievaarssnavel).
- Mourning widow: Mourning betekent "rouwende". Widow betekent "weduwe". Al hoewel het nergens exact beschreven wordt, neem ik aan dat het met de zeer donkere kleur (er zijn talloze cultuurvarianten met een lichtere kleur!) van deze plant te maken heeft. En de bloemen hangen een beetje, net zoals een "rouwende weduwe".
Voor de verspreiding van Donkere ooievaarsbek in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Géranium brun. Géranium wordt uitgelegd bij het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Brum betekent "bruin". Dit is wel een eigenaardige naam voor een donkerpaarse bloem! Maar het is wel de vertaling van het tweede gedeelte van wetenschappelijke naam.
De Spaanse naam is mij onbekend.
De Duitse naam is Brauner Storchschnabe. Brauner betekent natuurlijk "bruine". Storchschnabel betekent "ooievaarsbek".
De Italiaanse naam is Geranio stellato Het woord Geranio is de Italiaanse benaming voor het eerste deel van de wetenschappelijke naam. Stellato betekent "sterrenhemel". Persoonlijk vind ik dit een mooie uitdrukking om het donkere karakter van de bloemen weer te geven. Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. De hier genoemde naam kan ook nog varianten hebben.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Brunnäva. Brun betekent "bruin" en Näva betekent "snavel. Dus "bruine snavel".
Voor de verspreiding van Donkere ooievaarsbek in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Brunstorkenebb. Dit betekent "bruine ooievaarsbek".
De Deense naam is Bølgekronet Storkenæb. Bølgekronet betekent "golf gekroonde" en Storkenæb betekent "ooievaarsbek". De nadruk wordt hier gelegd op de afwijkende "golfpatroon" achtige kroonbladen die rondom (als een kroon) de bloem staan.
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Licht beschaduwde tot zonnige plaatsen op vochtige, matig voedselrijke tot voedselrijk, neutrale grond (zand en leem).
Groeiplaats
Bossen (loofbossen, parkbossen, bossen bij buitenplaatsen en hellingbossen), bosranden, houtwallen, heggen, struwelen, oude boomgaarden, grasland (enigszins ruig grasland), zeeduinen (binnenduinrand) en waterkanten (slootkanten en beekoevers).
Verspreiding
Nederland
Zeldzaam. Het meest in de buurt van de Utrechtse Vecht en aan de Hollandse binnenduinrand. Elders zeer zeldzaam en dan voornamelijk in het rivierengebied.
Vlaanderen
Zeldzaam in de Leemstreek. Het meest in de Vlaamse Ardennen. Elders zeer zeldzaam of ontbrekend.
Wallonië
Zeldzaam in Brabant. Elders zeer zeldzaam.
Wereld
Oorspronkelijk uit de berggebieden in Zuid- en Midden-Europa. Ingeburgerd in West- en Midden-Europa.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Donkere ooievaarsbek

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten