Fraai duizendguldenkruid

Algemeen

Fraai duizenguldenkruid is prachtig om te zien. Wel even goed kijken of het deze is, er zijn wel degelijk verschillen maar die zie je niet altijd meteen. Alle 3 de soorten Centaurium lijken op elkaar dus het is niet overbodig te vermelden om een flora te hebben waar ze allemaal in staan en veel tijd! Iets van die tijd kan bespaard worden m.b.v. de tabel op het forum van waarnemingen.nl. Hierin staan ze alle drie op een rijtje met de verschillen en overeenkomsten.

En dan is het genieten, want mooi zijn deze Duizendguldenkruiden zeker! Meestal als je deze plant vind zijn een groot aantal soorten in de buurt. Zoals bijv. Parnassia (Parnassia palustris), Ogentroost-soorten (Euphrasia) of bijv. Geelhartje (Linum catharticum). Het hoeft niet maar de kans is groot.

In oude plantenboeken, bijv. het Cruideboeck van Rembert Dodoens, word het Duizenguldenkruid afgebeeld als twee soorten, Grote sanctorie (Centaurium magnum) en Kleine sanctorie (Centaurium minus). Beide planten lijken totaal niet op een Duizendguldenkruid-soort. Waarschijnlijk heeft dit te maken met de verwarring met die andere Centaurium-soort, Knoopkruid (Centaurea nigra) die word genoemd in het mythologische verhaal dat ten grondslag ligt bij de vorming van de wetenschappelijke naam. Bij de paragraaf Verklaring Wetenschappelijke naam zie je dat deze soort pas in 1907 apart word beschreven. Fraai duizendguldenkruid bloeit in Juni tot en met Oktober.

     

Er komen in Nederland minstens 3 soorten Duizendguldenkruid (Centaurea) voor:

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Fraai zijn ze allemaal dus dit is een naam puur ter onderscheid. Kijk ook maar naar de namen Echt en Strand. Niet bepaald specifieke namen om een soort te duiden!

De naam Duizendguldenkruidvan deze plant is eigenlijk een verkeerde vertaling van de wetenschappelijke naam. De plant zou honderdguldenkruid moeten heten. Die honderd gouden dukaten die men er vroeger voor over had (zie de wetenschappelijke) werden al gauw duizend dukaten. Later, toen de verklaring niet meer in gebruik was, werd het in de volksmond ook duizendguldenkruid. Of dat in nu met de Euro zo blijft, is niet te voorspellen.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Fraai duizendguldenkruid zijn tweeslachtig (hermafrodiet) en zelfbestuiving vindt ook daadwerkelijk plaats. In de bloem zitten geen honingklieren maar onder in de bloem is een nectarrijk weefsel gevormd. Er worden dan ook veel insecten aangetrokken, die en passant voor de bestuiving zorgdragen. Aan de meeldraden valt op dat de helmhokken als ze hun pollen kwijt zijn schroefvormig draaien. De bloemen van  deze plant gaan alleen echt open in de zon en bij temperaturen van minstens 20 °C. Ze trekken talrijke insecten aan,  waaronder vlinders. Na de bestuiving en rijping van de zaden worden deze door de wind verspreid en dit gaat over grote afstanden want de zaden beschikken over vruchtpluis (pappus)

Namen in andere talen

  • Frysk: Sentaulis
  • English: Lesser centaury
  • Français: Petite centaurée délicate
  • Deutsch: Kleines Tausendgüldenkraut
  • Espanõl: Centaura
  • Italiano: Centauro elegante
  • Svenska: Dvärgarun 
  • Norsk: Dverggylden
  • Dansk: Liden Tusindgylden

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Lesser centaury. Dit is betekent "kleinere Centaury".

Voor de verspreiding van deze plant in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Petite centaurée délicate. Dit is een combinatie van het woord Petite dat "klein" betekent en de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam. Aangezien er in Frankrijk net zo veel Duizendguldenkruiden voorkomen als in Nederland heeft elke soort het voorvoegsel Petit of Grande petit gekregen. Elke kruising heeft ook weer een ander achtervoegsel. Het woord Petit is dus puur ter onderscheid. Zie ook de lange lijst op deze Franse pagina.

De Duitse naam is Kleines Tausendgüldenkraut. Dit betekent ook "klein duizendguldenkruid".

De Spaanse naam is Centaura. Dit is een erg algemene naam dit is de Spaanse benaming is voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Ter onderscheid heet bijv. het Echt Duizenguldenkruid (Centaurium erythraea) Centaura menor, dat "mindere/jongere" betekent. Er is dus welverschil tussen de namen maar dat zie je alleen aan het achtervoegsel. 

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Centauro elegante. Centauro is de Italiaanse benaming voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijk naam. Eleganta betekent "elegant".

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is  Dvärgarun. Dvärg betekent natuurlijk "dwerg/klein". De betekenis van het woord Arun is ingewikkeld en lang niet eenduidig. Arun is dé Zweedse naam voor een Duizendguldenkruid-soort. Het enige duidelijke citaat vond ik in het  Svenska Akademiens Ordbok 'de Zweedse vorm arun is in de botanische literatuur terechtgekomen via Linnaeus, die op de hieronder geciteerde plaats stelt dat hij het woord hoorde in de parochie Efverlöfs in Skåne '.

Voor de verspreiding van Fraai duizendguldenkruid in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Dverggylden. Dit betekent "dwerg". Het woord Dverg/Liden betekent "klein" geeft aan dat deze plant kleiner is t.o.v. de Strandduizendguldenkruid (Centaurium littorale). Gylden betekent "gouden". Gylden is dé Noorse naam voor een Duizendguldenkruid. Het woord Gyllden is afgeleid van het eerste deel van de wetenschappelijke naam Centaurium. de Griekse naam κένταυρος voor Centaur. Maar dit werd in de Middeleeuwen ten onrechte vertaald met centum aurei dat "honderd gouden" betekent. Een afleiding die aanleiding gaf tot de namen Gylden/Gyllen.

De Deense naam is Liden Tusindgylden. Liden betekent "klein". Tusin betekent "duizend" en Gylden betekent "gouden". Gylden is ook in Deens dé naam voor een Duizendguldenkruid in Denemarken. Gylden is dé Noorse naam voor een Duizendguldenkruid. Het woord Gyllden is afgeleid van het eerste deel van de wetenschappelijke naam Centaurium. de Griekse naam κένταυρος voor Centaur. Maar dit werd in de Middeleeuwen ten onrechte vertaald met centum aurei dat "honderd gouden" betekent. Een afleiding die aanleiding gaf tot de namen Gylden/Gyllen.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open tot grazige plaatsen (pioniervegetaties) op natte tot vochtige, kalkhoudende, matig voedselarme tot matig voedselrijke, vaak verdichte grond. Zowel op zilte als op ontzilte plekken (zand met schelpgruis, leem, klei en kalkgrond).

Groeiplaats
Zeeduinen (jonge duinvalleien, in de overgangszone van schorren naar duinen, groene stranden, langs plassen), opgespoten grond, karrensporen, bermen (langs onverharde wegen), akkers, afgeplagde plekken, pas drooggevallen zandplaten, zandstrandjes, waterkanten (langs brakke weilandsloten, langs afgesloten zeearmen en langs kleiputten), afgravingen (natte plekken in leem- en kalkgroeven) en grasland (opengetrapte plekken op beweide kalkhellingen).

Verspreiding

Nederland
Vrij algemeen in het Wadden- en het Deltagebied, plaatselijk vrij algemeen rond Amsterdam en zeldzaam langs het IJsselmeer. Elders zeer zeldzaam.

Vlaanderen
Vrij zeldzaam in het kustgebied. Elders (zeer) zeldzaam.

Wallonië
Vrij zeldzaam in de zuidelijke Ardennen. Elders (zeer) zeldzaam.

Wereld
Europa, Zuidwest-Azië, de Canarische eilanden en Noord-Afrika. Noordelijk tot in Zuid-Schotland en het Oostzeegebied, zuidelijk tot in Ethiopië en India. Ingevoerd in Amerika.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Fraai duizendguldenkruid

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's