Algemeen
Deze mooie gele plant komt beneden de grote rivieren en in Gelderland best vaak voor. Alhoewel hij te boek staat als gevoelig (sterk achteruitgegaan). Best wel wonderlijk want hij staat bij mij in de tuin en als er één plant zich goed verspreid is het de Agrimonie wel. Dit komt door de harige zaden die echt overal aan blijven klitten!! (bijna tot het irritante toe). Samen met de zeldzame Welriekende agrimonie is dit de enige Agrimonie (Agromonia) die in het wild voorkomt in Nederland). Agrimonie was vroeger een verfplant. Het leverde een mooie gele kleurstof op. Eerst lichtgeel en later in het jaar donker geel. Beide soorten kunnen ook verwilderde tuinplanten zijn en worden soms ingezaaid. Gewone Agrimonie bloeit in Juni tot en met September.
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Veel plantensoorten beginnen met de naam Gewoon/Gewone. Hiermee word vaak bedoelde 'de meest voorkomende'. Het betekent niet dat deze soort niet zeldzaam is. Dit is afhankelijk van de soort. Ook vaak word met het woord Gewoon/Gewone onderscheid gemaakt tussen soorten uit het zelfde geslacht. Bijv. harige/glanzende/grote etc.
Agrimonie komt van het Latijnse Agrimonia en er zijn twee verklaringen voor Agrimonia:
- De geslachtsnaam Agrimonia is samengesteld uit twee Griekse woorden, Agros betekent "veld" of "akker" en Moné wat "woonplaats". Dit wijst op de groeiplaats van de plant.
- Een andere uitleg is dat de naam Agrimonia afkomstig is van het woord Argemõnion (Grieks), gegeven aan planten die een genezende werking op de ogen zouden hebben, letterlijk betekent "het vlek op het oog". Het Griekse woord voor ooginfectie is dan ook Argema.
Meer
Zie ook de Wetenschappelijke verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van Agrimonie zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Maar zelfbestuiving zal in principe nooit plaatsvinden want de mannelijke en vrouwelijke bloemen niet gelijktijdig rijp zijn. Dit heet protandrie. Pas aan het einde van de bloei als er geen kruisbestuiving m.b.v. insecten heeft plaats gevonden vindt er zelfbestuiving plaats.Dan buigen de meeldraden zich naar binnen en raken de stempels aan. Er is dan ten minste 1 keer voor 100 % zekerheid van bestuiving. De plant heeft schijfbloemen ontworpen die zweefvliegen , vliegen en westerse honingbijen aantrekken voor bestuiving met hun overvloedige stuifmeelvoorraad . Als vruchtkelk (het gedeelte waar de zaden in zitten) zijn er veel stekels met omgebogen haakvormige einden aanwezig die rechtop staan of afstaand zijn. Daarmee blijven de vruchten gemakkelijk hangen in de vacht van langslopende dieren, maar ze kunnen ook gemakkelijk blijven haken aan de sokken van wandelaars en voorbijgangers. Op die manier vindt de verspreiding van de zaden plaats. Wat prima werkt zoals beschreven in de paragraaf Algemeen. Dit is de enige manier van zaadverspreiding. Alhoewel de plant ook in staat is tot ongeslachtelijke voortplanting middels vegetatatieve vermeerdering via wortelstokken.
Voor een uitgebreide uitleg verwijs ik graag naar het boek Verspreiding van zaden van Ferry Bouwman e.a. in de Bronvermelding
Namen in andere talen
- Frysk: Gewoane fakkel
- English: Agrimony, Churchsteeples
- Français: Aigremoine eupatoire
- Deutsch: Gewöhnlicher Odermennig
- Espanõl: Agrimonia
- Italiano: Agrimonia comune
- Svenska: Gemensamma småborre
- Norsk: Åkermåne
- Dansk: Almindelig Agermåne
Verklaring buitenlandse namen
Er zijn twee Engelse namen:
- Agrimony: Dit is de Engelse benaming voor de tweede Nederlandse naam.
- Churchsteeples: Dit betekent "kerktorens". Doordat de plant een indrukwekkende bloem-aar (soms meerdere) heeft is de naam Churchsteeples ontstaan.
Voor de verspreiding van Gewone agrimonie in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Aigremoine eupatoire. Dit is de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.
De Duitse naam is Gewöhnlicher Odermennig. "gewone agrimonie", net zoals de Nederlandse naam. De Duitse naam Odermennig komt via het Middelhoogduits odermenie of het Middelnederlands odermenighe en het Oudhoogduits avermonia / avarmonia. Het is dus is een verdraaiing van het Latijnse agrimonia uit dat komt weer van het Grieks argemōnion.
Voor de verspreiding van Gewone agrimonie in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Agrimonia. Dit is de Spaanse benaming voor de eerste wetenschappelijke naam.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Agrimonia comune. Agrimonia is gelijk aan het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Commune betekent "gewone". Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. De hier genoemde naam kan ook nog varianten hebben.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Gemensamma småborre. Dit betekent "gezamenlijke/algemene kleine stekelige zaden plant".
Voor de verspreiding van Gewone agrimonie in Zweden zie deze kaart.
De Noorse en Deense naam is Åkermåne/Almindelig Agermåne. Åker betekent akker/veld. Dit geeft aan dat deze plant geen speciale bodemsamenstelling nodig heeft. Het woord is ook ter onderscheid van andere soorten Agrimonia-soorten. De betekenis van Almindige (algemene) heeft ongeveer dezelfde strekking. Waarschijnlijk is Måne een Verlateinisering van het woord Agrimonia
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige, soms licht beschaduwde plaatsen op matig droge tot matig vochtige, grazige, matig voedselarme tot matig voedselrijke, kalkhoudende grond (mergel, löss, leem, klei, zavel, duinzand en rivierzand).
Groeiplaats
Dijken, bermen, kalkhellingen, zeeduinen (laag duinstruweel), akkers (akkerranden), heggen, bosranden (kalkrijke zomen), struwelen (laag blijvend), grasland (schraal grasland), langs spoorwegen, brugtaluds, langs holle wegen en rivierduintjes.
Verspreiding
Nederland
Vrij algemeen in Zuid-Limburg, langs de grote rivieren, in Zeeland en in de Hollandse duinen. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam. Niet in het waddengebied.
Vlaanderen
Vrij algemeen, maar zeldzaam tot zeer zeldzaam in de Kempen.
Wallonië
Algemeen, maar zeldzaam in de Ardennen.
Wereld
Europa. Noordelijk tot in Zuid-Scandinavië. Ook in West-Azië en Noordwest-Afrika. Plaatselijk ingeburgerd in onder meer Noord-Amerika, Nieuw-Zeeland en Zuid-Afrika.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Gewone agrimonie

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten