Gewone ereprijs

Algemeen

Gewone ereprijs is iets groter dan de meeste soortgenoten. Hij valt dan ook gelijk op. Helaas kan hij niet tegen regen, wind en lage temperaturen. Dan gaat deze plant dicht, verkleuren en gaan ze hangen. Dit heeft de plant in Duitsland ironische volksnaam "Männertreu" opgeleverd, oftewel "mannentrouw". Op de stengel zijn vaak bolvormige, viltachtige zwellingen ( gallen ) te vinden. Deze worden veroorzaakt door de larven van de galmug Jaapiella veronicae , die zich in de gallen voeden.

Op de Duitse Wikipagina staat dit leuke stukje; De botanicus Leonhart Fuchs moet een bijzondere band met de Gamander (de andere en Duitse naam is Gamander-ereprijs) hebben gehad. Hij noemde deze plantensoort "Gamenderle". Op een portret van hem uit het Württembergse Staatsmuseum in Stuttgart, daterend uit 1541, is te zien hoe hij deze plant vasthoudt'.

 

Gewone ereprijs bloeit in April tot en met Juni.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Dit geslacht komt vaak voor, er komen minstens 21 soorten Ereprijs (Veronica) in het wild voor in Nederland:

  • Aarereprijs (Veronica spicata) - Zeldzaam
  • Akkerereprijs (Veronica agrestis) - Algemeen
  • Beekpunge (Veronica beccabunga) - Algemeen
  • Blauwe waterereprijs (Veronica anagallis-aquatica) - Algemeen
  • Bosereprijs (Veronica montana) - Vrij zeldzaam
  • Bosklimopereprijs (Veronica hederifolia subsp. lucorum) - Vrij zeldzaam
  • Brede ereprijs (Veronica austriaca) - Vrij zeldzaam
  • Doffe ereprijs (Veronica opaca) - Zeldzaam
  • Draadereprijs (Veronica filiformis) - Algemeen
  • Gewone ereprijs (Veronica chamaedrys) - Algemeen
  • Gladde ereprijs (Veronica polita) - Vrij zeldzaam
  • Grote ereprijs (Veronica persica) - Algemeen
  • Handjesereprijs (Veronica triphyllos) - Zeer zeldzaam 
  • Klimopereprijs (Veronica hederifolia) - Algemeen
  • Lange ereprijs (Veronica longifolia) - Vrij zeldzaam
  • Mannetjesereprijs (Veronica officinalis) - Algemeen
  • Rode waterereprijs (Veronica catenata) - Algemeen
  • Vreemde ereprijs (Veronica peregrina) - Algemeen
  • Schildereprijs (Veronica scutellata) - Algemeen
  • Tijmereprijs (Veronica serpyllifolia) - Algemeen
  • Veldereprijs (Veronica arvensis) - Algemeen

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Veel plantensoorten beginnen met de naam Gewoon/Gewone. Hiermee word vaak bedoelde 'de meest voorkomende'. Het betekent niet dat deze soort niet zeldzaam is. Dit is afhankelijk van de soort.  Ook vaak word met het woord Gewoon/Gewone onderscheid gemaakt tussen soorten uit het zelfde geslacht. Bijv. harige/glanzende/grote etc.

Er zijn drie verklaringen voor de naam Ereprijs:

  1. Volgens de Belgischer botanist Dodoens verdienen deze planten eer ende prijs oft loff vanwege hun geneeskrachtige eigenschappen. Zij zijn dus met alle eer te prijzen.
  2. Een niet zo plausibele verklaring van de naam Ereprijs zou het plantje te danken hebben aan het feit dat in de Middeleeuwen, winnaars van grote toernooien een krans kregen van de bloemen.
  3. Men beweert dat een Frankische koning, die vele jaren aan een huiduitslag leed, daarvoor op goede raad van een jager dit plantje gebruikte en genas. Toen gaf hij de plant de naam Ereprijs.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Gewone ereprijs zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Of zelfbestuiving daadwerkelijk plaats vindt is mij onbekend. Het lijkt mij moeilijk bij een Ereprijs-soort want deze bloemen hebben altijd 2 lange uitstekende stijlen (mannelijke delen) die dus op heel andere hoogte staan dan de stamper (vrouwelijke deel). De Gewone ereprijs bloeit alleen op zonnige plekken. In de halfschaduw blijft de plant onvruchtbaar. Het is een zogenaamde nectarproducerende schijfbloem. De nectar wordt bedekt door een ring van haartjes. De spreidende stijl , de twee meeldraden en het onderste bloemblad dienen als landingsplaatsen voor insecten. De insecten worden naar de nectar geleid door de nectarlijnen (donkere lijnen en een witte ring) en bestuiven de bloemen, die tussen 7 en 9 uur 's ochtends opengaan en rond 6 uur 's avonds weer sluiten. Geschikte bestuivers zijn o.a. vliegen , bijen en kleine vlinders . De zaadkapsels openen zich wanneer ze nat zijn, waardoor de zaden vrijkomen. De zaden worden verspreid door regendruppels (regenballistiek en door regen weggespoelde zaden) en wind. Verspreiding vindt ook plaats door toeval en door mieren. Echte ereprijs kruipt ook over de grond en verspreidt zich door wortels te vormen bij de stengelknopen. Dit heet vegetatieve vermeerdering.

Namen in andere talen

  • Frysk: Blaublomke
  • English: Germander speedwell
  • Français: Veronique petit chêne
  • Deutsch: Gamander-Ehrenpreis
  • Espanõl: ?
  • Italiano: Occhi della Madonna
  • Svenska: Teveronika, Mormors glasögon, Teärenpris
  • Norsk: Tviskjeggveronika
  • Dansk: Tveskægget Ærenpris

Verklaring buitenlandse namen

De Engelse naam is Germander speedwell. Germander is de tweede wetenschappelijke naam. Speedwell is een algemene term die wordt gebruikt voor elke plant uit het geslacht Veronica. Speed betekent "snel" en Well "goed". Het zegt iets over het groeigedrag van dit plantje. De naam Speedwell geeft aan dat Gewone ereprijs snel/goed groeit. Speed betekent dus "snel" en Well "goed". In het 18e-eeuwse Groot-Brittannië had de plant de reputatie een geneesmiddel tegen jicht te zijn en was ze populair voor het maken van thee, wat zo wijdverbreid was dat de plant in de 18e eeuw bijna volledig uit Londen was verdwenen.

Voor de verspreiding van Gewone ereprijs in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Veronique petit chêne. Dit betekent "veronica kleine eik". Het woord Veronica en Eik wordt in de volledige wetenschappelijke naam uitgelegd. 

De Duitse naam is Gamander-Ehrenpreis. Deze naam is het zelfde als een combinatie van het tweede gedeelte van de Nederlandse en het tweede gedeelte van de wetenschappelijke naam.

Voor de verspreiding van Gewone ereprijs in Duitsland zie deze kaart.

De spaanse is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik de meest gebruikte naam niet ken.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Occhi della Madonna commune. Occhi betekent "ogen", verwijzend naar de twee meedraden. Della betekent "van de". En Madonna betekent "onze lieve vrouwe", verwijzend naar het heilige karakter dat het geslacht Veronica in Italië heeft. Commune betekent "gewoon". Dit is ter onderscheid want in Italië komt ook een ondersoort voor, Occhi della Madonna. Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. De hier genoemde naam kan ook nog varianten hebben.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Teveronika: Dit betekent "thee veronica". De blaadjes van deze Veronica werden/worden gebruikt voor kruidenthee. Juist bij deze plant wordt de thee minder bitter. Overigens heeft het geslacht Veronica absoluut niks te maken met de echte theeblaadjes.

Voor de verspreiding van Gewone ereprijs in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Tviskjeggveronika Dit betekent "dubbel bebaarde veronica". Dit omdat op de stengel van deze plant bezet is met twee tegenoverliggende rijen haren.

De Deense naam is Tveskægget Ærenpris. Dit betekent "dubbel bebaarde ereprijs", dus met de zelfde strekking als de Noorse naam.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde plaatsen op matig droge tot matig vochtige, matig voedselrijke, zwak zure tot basische grond (slibrijk zand, leem, löss, mergel, stenige plaatsen en zavel, zelden op veen en niet op zware zeeklei).

Groeiplaats
Grasland (o.a. grasvelden en vochtig, licht bemest grasland), bermen, dijken, bossen (lichte plekken in loofbossen), bosranden, struwelen, heggen, zeeduinen, wallen, stenige plaatsen en hoge uiterwaarden.

Verspreiding

Nederland
Algemeen, maar vrij zeldzaam op de Waddeneilanden, in laagveengebieden, in het noordelijk zeekleigebied, in Zeeland en in Flevoland.

Vlaanderen
Algemeen, maar vrij zeldzaam in de Polders.

Wallonië
Algemeen.

Wereld
Europa, behalve in enkele zuidelijke randgebieden. Oostelijk tot in Centraal Azië. Ingeburgerd in Noord-Amerika.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Gewone ereprijs

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's