Gewone hennepnetel

Algemeen

Deze plant komt steeds vaker voor in Nederland. Soms is dit geen goed teken want Hennepnetel is een goede stikstof indicator. En niet iedereen wil stikstof in de bodem. Er zijn verscheidene lipbloemigen die best veel lijken op de Gewone Hennepnetel dus een flora is best wel handig om tot de goede soort te komen. Gewone hennepnetel bloeit in Juni tot en en met de Herfst.

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

     

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen 7 soorten Galeopsis voor in Nederland:

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Veel plantensoorten beginnen met de naam Gewoon/Gewone. Hiermee word vaak bedoelde 'de meest voorkomende'. Het betekent niet dat deze soort niet zeldzaam is. Dit is afhankelijk van de soort.  Ook vaak word met het woord Gewoon/Gewone onderscheid gemaakt tussen soorten uit het zelfde geslacht. Bijv. harige/glanzende/grote etc.

Deze plant dankt haar naam aan het feit dat het blad lijkt op één enkel blaadje van het samengestelde blad van een Hennepplant (Cannabis sativa), vooral als hij net op komt. De plant prikt niet maar hij is wel een Netelsoort. 

Er zijn twee verklaringen voor het woord Netel:

    1. Het woord Netel zou ontstaan zijn uit het Oudhoogduits en Oudgermaans dat afgeleidt is van het Oudnoorse "nada" wat speer betekent.
    2. Het woord Netel" is afkomstig uit het Angelsaksisch en afgeleid van het woord noedl of naald.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Gewone hennepnetel zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Maar of zelfbestuiving ook daadwerkelijk plaats vind is mij onbekend. Op de Italiaanse Wikipagina staat dit interessante stukje over de Bevruchting en verspreiding van Lipbloemigen (Lamiaceae) want dat is een Gewone hennepnetel;

Deze soort plant zich voort door insectenbestuiving ( entomogame bestuiving ), met name door hommels , maar ook door bijen . De bloemkroon van deze planten is namelijk verrassend genoeg qua grootte en structuur aangepast aan hommels . Wanneer deze insecten proberen de bloemkroonbuis binnen te dringen om bij de nectarklieren te komen (die zich aan de basis van het androecium bevinden ), schudden hun trillingen de meeldraden in de bovenlip. Op deze manier zorgen ze ervoor dat het stuifmeel van de plant neervalt en aan hun behaarde rug blijft kleven . Wanneer ze vervolgens een andere bloem bezoeken, valt een deel van dit stuifmeel op de stempel, waardoor bestuiving en daaropvolgende bevruchting plaatsvindt. Dit is ongetwijfeld een van de meest interessante wederzijdse relaties tussen de dieren- en plantenwereld, gericht op het behalen van wederzijdse belangen. Het is echter belangrijk om te vermelden dat als de bloemkroonbuis te smal is om de nectar te verzamelen, de hommel naar de buitenkant van de bloem beweegt en aan de basis van de bloemkroon begint te knabbelen , om zo uiteindelijk, via een onnatuurlijke weg, zijn doel te bereiken: de nectar. Op deze manier wordt de wederzijdse relatie echter "verbroken" ten voordele van alleen het insect; de bloem zal niet bestoven worden en zal steriel blijven.

Een andere manier van bestuiving van een lipbloemige is de volgende. Als een insect landt op de onderste lip van een bloem, soms voorzien van een honingmerk om te laten zien waar de nectar te halen is, om nectar uit de bloem te halen duwt hij 'per ongeluk' tegen het onderste gedeelte van de meeldraad. Hierdoor word middels een hefboom-meganisme  de bovenkant van de meeldraad naar beneden gedrukt. Een stuifmeelpakketje dat op het helmhokje van de meeldraad zit word zo op de rug van het insect afgeleverd. Bij een volgend bezoek bestuiven ze de bloem door het stuifmeel of pollen die op hun rug zijn afgezet bij een eerder bloembezoek door tegen de twee stempellobben te wrijven. Op de prachtige foto (nr. 3) van Frank Huisman is te zien wat een insect ongeveer ziet als je het UV-spectrum zichtbaar maakt door biofluorescentie-fotografie toe te passen. Het contrast tussen de kroonblaadjes en de meeldraden met stuifmeelpollen wordt veel groter zodat een bezoekend insect meteen ziet waar hij of zij heen moet.

De verspreiding van de bevruchte zaden vindt aanvankelijk plaats door de wind . Zodra ze op de grond vallen, worden ze voornamelijk verspreid door insecten zoals mieren. De zaden hebben een mierenbroodje ( elaiosoom ) dat mieren aantrekt tijdens hun bewegingen op zoek naar voedsel. Ook worden de bevruchte zaden verspreid door passerende dieren. De dieren blijven haken aan de borstelharen van de stengel en aan de stekelige kelktanden; de elastische stengels buigen en veren dan terug naar hun oorspronkelijke positie, waardoor de rijpe nootjes uit de kelken worden geslingerd (verspreiding door dieren). 

Namen in andere talen

  • Frysk: Himpnettel
  • English: Common Hemp-nettle
  • Français: Ortie royale
  • Deutsch: Stechender Hohlzahn
  • Espanõl: ?
  • Italiano: Canapetta comune
  • Svenska: Pipdån
  • Norsk: Kvassdå
  • Dansk: Almindelig Hanekro

Verklaring buitenlandse namen

De Engelse naam is Common Hemp-nettle: Dit betekent "gewone hennepnetel", net zoals de Nederlandse naam.

Voor de verspreiding van Galeopsis tetrahit in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Ortie royale. Dit betekent "koninklijke brandnetel". Deze plant lijkt op een brandnetel maar is het zeker niet. Men vindt hem kennelijk mooier omdat deze plant wel gekleurde bloemen heeft.

De Duitse naam is Stechender Hohlzahn. Dit betekent "stekende holtand". De bloemen zitten in kransen rond de steel in een beker met borstelige stekende haren. Kenmerkend voor alle Hennepnetel soorten zijn de twee holle tandvormige uitsteeksels onder de bloemkroonlip.

Voor de verspreiding van Gewone hennepnetel in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik de meest gebruikte naam niet ken.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is  Canapetta comune.  Canapetta komt van Canapa dat "hennep" betekent. Comune betekent "gewoon". Dit is ter onderscheid. In Italië kent men vele ondersoortren.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Pipdån. Deze naam is mij nog onbekend.

Voor de verspreiding van Galeopsis tetrahit in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Kvassdå. Deze naam is mij nog onbekend.

De Deense naam is Almindelig Hanekro. Almindelig betekent "algemeen". Hanekro betekent letterlijk "hanestrot/maagspier". Dit komt van een oude Deense uitdrukking "kro sig" wat zoiets betekent als "het vullen van de hanestrot". Simpel gezegd, het voederen van de haan/kippen. Kennelijk was Hennepnetel prima vogelvoer.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde, open plaatsen op vochtige tot matig droge, matig voedselrijke tot zeer voedselrijke, stikstofrijke grond (het meest op zand en veen, maar ook wel op andere grondsoorten).

Groeiplaats
Omgewerkte grond (pioniervegetatie), moestuinen, akkers, bossen (lichte plekken in loofbossen), bosranden (voedselrijke zomen), struwelen, houtwallen, kapvlakten, puin, bermen (open plekken), plantsoenen, braakliggende grond, langs sporwegen, zeeduinen, ruigten, waterkanten (oeverruigten) en moerassen (verruigd rietland).

Verspreiding

Nederland
Zeer algemeen, maar vrij zeldzaam in Zeeland en in het noordelijk zeekleigebied.

Vlaanderen
Zeer algemeen, maar vrij zeldzaam in het kustgebied.

Wallonië
Algemeen.

Wereld
Europa, behalve in de zuidelijkste delen. Ingeburgerd in Noord-Amerika.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Gewone hennepnetel

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's