Gewoon varkensgras

Algemeen

Wie zegt dat deze plant niet mooi bloeit moet Gewoon varkensgras eens van dichtbij beklijken met een loepje of macrolens! Het tegendeel bewijst bovenstaande foto. De plant groeit in stervormige matten over de grond.  De sterk vertakkende stengels zorgen dat deze mat steeds groter wordt. Op de knopen vormen zich geen (wat wel wel vaak voor komt bij andere Duizendknoop soorten) nieuwe wortels. Gewoon varkensgras is een zogenaamde tredplant. Dat is goed te zien op sommige foto's. Een boerenweggetje is volledig bedekt met matten Varkensgras over honderden meters! Overal waar stikstof of nitraten in de bodem zit groeit het, en dat is bijna overal. In Nederland komt alleen ook nog het zeer zeldzame  Zandvarkensgras (Polygonum oxyspermum subsp. raii) in het wild voor.

Oorspronkelijk werd het geslacht Polygonum veel ruimer opgevat dan tegenwoordig. Dit geslacht is opgesplitst in Duizendknoop (Persicaria), Kielduizendknoop (Fallopia) en Varkensgras (Polygonum). Om een beter inzicht te krijgen in deze familie staat op het YouTube-kanaal van Floron een uitgebreide video. Het eerste gedeelte gaat over het Zuring-geslacht (Rumex) maar vanaf 42:36 word het Duizendknoop-geslacht behandeld.

Gewoon varkensgras plant bloeit al in Mei tot in de herfst.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Veel plantensoorten beginnen met de naam Gewoon/Gewone. Hiermee word vaak bedoelde 'de meest voorkomende'. Het betekent niet dat deze soort niet zeldzaam is. Dit is afhankelijk van de soort.  Ook vaak word met het woord Gewoon/Gewone onderscheid gemaakt tussen soorten uit het zelfde geslacht. Bijv. harige/glanzende/grote etc.

Dit plantje werd in de 16de eeuw veel gebruikt om varkens te genezen die niet wilde eten, een aftreksel werd ook gebruikt tegen de wormen. Varkensgras is absoluut geen lid familie van de grassen, wel van De duizendknoopfamilie (Polygonaceae).

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De piepkleine roze/witte bloemetjes van Gewoon varkensgras zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Op de site van waarnemingen.nl staat precies hoe de bevruchting gaat; De bloemen, die klein en groenachtig zijn en geen nectar bevatten, bovendien meestal alleen staan, lokken weinig insecten tot bezoek uit en zijn dan ook op spontane zelfbestuiving aangewezen. Van de 8 meeldraden buigen zich de 5, die met de bloemdekslippen afwisselen, met deze naar buiten, de 3 andere buigen zich naar binnen over de 2 stempels, die tegelijk met deze zijn ontwikkeld en de spontane zelfbestuiving bewerken. Bij insectenbezoek (enkele vliegen) kan zelf- en kruisbestuiving plaatshebben. De vruchten verspreiden zich als door regen meegevoerde zaden en, wanneer ze vertrapt worden, via water. Verdere verspreiding vindt plaats via vogels , zoals mussen  (iets wat al tientallen/honderden jaren bekend is), en toevallige verspreiding door hoefdieren. Ook is vegetatieve vermeerdering erg succesvol. De plant ontwikkelt talrijke stengels (stolonen) die vaak een dicht tapijt op de grond vormen. Volgens de Duitse Wikipagina beginnen de vruchten in juli te rijpen. De langlevende zaden kiemen bij warmte en kunnen tot wel 250 jaar! kiemkrachtig blijven.

Namen in andere talen

  • Frysk: Bargegers
  • English: Knotgrass
  • Français: Renouée des oiseaux
  • Deutsch: Vogel-Knöterich
  • Espanõl: Cien nudos
  • Italiano: Poligono centonodi
  • Svenska: Trampört, Fogelknäa,Trampgräs
  • Norsk: Tungras
  • Dansk: Almindelig Pileurt

verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Knotgrass: De stengels van dit plantje zijn glad, met gezwollen gewrichten, vandaar de naam Knot wat "knoop" betekent. De tweede naam gras is erg misleidend want Varkensgras behoort absoluut niet tot de grassenfamilie.

Voor de verspreiding van Gewoon varkensgras in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Renouée des oiseaux. Renouée betekent vrij vertaald "elke keer opnieuw geknoopt" dat duidt weer op de familieherkomst, de Duizendknopen (Polygonaceae). Des oiseaux betekent "van de vogels".

De Duitse naam is Vogel-Knöterich. Vrij vertaald betekent dit "vogel-met knopen bezet".

Voor de verspreiding van Gewoon varkensgras in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is Centinodia: Dit is eigenlijk de Spaanse benaming van de eerste wetenschappelijke naam.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Corregiola: Dit betekent "riem".  Corregiola betekent "riem".  Niet te verwarren met Corrigiola wat Riempjes (Corrigiola litoralis) betekent, een heel ander plantje uit een heel andere familie. Waarom de naam Corregiola is mij onbekend. Misschien heeft het iets te maken met het uiterlijk. Grondster (Illecebrum verticillatum) heeft in Italië bijna dezelfde naam maar is absoluut geen familie. Deze naam komt vaak terug bij planten waarbij de stengel kaal is en met regelmaat een knoop of bloem te zien is.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Trampört: Dit betekent "vertrapt". Ik heb het nergens gelezen maar volgens mij wordt hier het laag bij grond groeiende karakter van de plant bedoeld. Ört/eurt/urt is de Scandinavische term voor "kruid".

Voor de verspreiding van Gewoon varkensgras in Zweden zie deze kaart.

De Deense naam is  Almindelig Pileurt. Dit betekent "algemene duizendknoop". In Denemarken wordt dit lid van de Duizendknoopfamilie zo genoemd.

De Noorse naam is Tungras. Elke soort uit het geslacht Polygonum (Varkensgras) heet in Noorwegen Tungras. Dit betekekent "tuingras" maar wel agrarisch gerelateerd. Dus een huis met een tuin op het boerenerf. Vóór het woord Tungras staat om welke soort het gaat. Er worden in Noorwegen vijf soorten Varkensgras waargenomen.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open plaatsen (pioniervegetatie) op vrij droge tot vochtige, voedselrijke, vaak betreden grond (van fijn grind tot zware klei en ook op zandig of kleiig laagveen).

Groeiplaats
Tredplaatsen, braakliggende grond, zeekusten (op vloedmerk), wegkanten, greppels, braakliggende akkers, tussen straatstenen, parkeerplaatsen, goten, afgravingen (open plaatsen), speelvelden en op wegen en voetpaden.

Verspreiding

Nederland
Zeer algemeen.

Vlaanderen
Zeer algemeen.

Wallonië
Zeer algemeen.

Wereld
Koude en gematigde streken op het noordelijk halfrond. Elders op veel plaatsen ingeburgerd.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Planten in het nieuws

Verspreiding Gewoon varkensgras

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's