Algemeen
Als je een echt hoge (meer dan 1 meter) Boterbloem-soort met lancetvormige bladeren ziet in het water weet je vrijwel zeker dat dit de Grote boterbloem is. Geen enkele boterbloem wordt zo hoog en is zo groot in omvang. Meestal staat hij in het water maar in ieder geval op een zeer natte plek. De plant is niet zeldzaam maar wel met 25 % tot 50 % achteruitgegaan sinds 1950. Grote boterbloem bloeit pas vanaf Juni tot en met Augustus (dus veel later dan andere soorten Boterbloemen).
In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Als je Boterbloem bij Google intypt blijkt dat er heel veel soorten zijn.
- Akkerboterbloem (Ranunculus arvensis) - Zeer zeldzaam
- Behaarde boterbloem (Ranunculus sardous) - Algemeen
- Blaartrekkende boterbloem (Ranunculus secretaris) - Algemeen
- Bosboterbloem (Ranunculus polyanthemos subsp. nemorosus) - Zeer zeldzaam
- Egelboterbloem (Ranunculus flammula) - Algemeen
- Grote boterbloem (Ranunculus lingua) - Algemeen
- Gulden boterbloem (Ranunculus auricomus) = Vrij zeldzaam
- Kalkboterbloem (Ranunculus polyanthemos subsp. polyanthemoides) - Zeer zeldzaam
- Kleine boterbloem (Ranunculus parviflorus) - Zeldzaam
- Knolboterbloem (Ranunculus bulbosus) - Algemeen
- Kruipende boterbloem (Ranunculus repen) - Algemeen
- Scherpe boterbloem (Ranunculus acris) - Algemeen
En als je Ranunculus (de familie waar de Boterbloem toe behoort) bij Google intypt krijg je nog eens 9 soorten:
- Gewoon/vreemd speenkruid (Ranunculus ficaria) - Algemeen
- Fijne/zilte/grote waterranonkel (Ranunculus aquatilis/peltatus) - Algemeen
- Kleine waterranonkel (Ranunculus trichophyllus) - Zeldzaam
- Klimopwaterranonkel (Ranunculus hederaceus) - Zeldzaam
- Penseelbladige waterranonkel (Ranunculus penicillatus) - Zeer zeldzaam
- Stijve waterranonkel (Ranunculus circinatus) - Algemeen
- Vlottende waterranonkel (Ranunculus fluitans) - Zeldzaam
- Witte waterranonkel (Ranunculus ololeucos) - Zeldzaam
- Zilte waterranonkel (Ranunculus baudotii) Zeldzaam
Een lange lijst dus!! Dit geeft aan dat als iemand zegt "ik zag een Boterbloem" dan moet het antwoord moet zijn. "Welke van de 11 soorten. En ze lijken ook nog allemaal op elkaar. (althans een heleboel). Dus bijna overbodig om te zeggen dat een goede flora echt nodig is. Alle Ranunculus soorten zijn giftig voor vee, maar hun onaangename smaak zorgt dat het vee ze vanzelf laat staan. Vergiftiging kan wel optreden wanneer boterbloemen overvloedig voorkomen in reeds afgegraasde weiden waar weinig eetbaars overgebleven is.
Verklaring Nederlandse naam
Hoe komt een Nederlandse naam tot stand?
Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.
Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.
De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:
- Naturalis biodeversity center, sectie Botanie, Leiden
- Nationale Plantentuin, Meise (België), 3 personen
- FLORON Nijmegen
Groot want alles is groot aan deze boterbloem. Zowel de bloem zelf als de lancetvormige bladeren.
Het woord Boterbloem zegt iets over de kleur. Hij lijkt/leek op boter. Een mooi verhaal over de gele kleur is te vinden op een pagina van Nature Today.
Meer
Zie ook de wetenschappelijke verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De bloemen van de Grote boterbloem zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Zelfbestuivind vindt niet plaats daar de bloemen protandrisch zijn. D.w.z. dat de vrouwelijke en mannelijke delen niet gelijktijdig vruchtbaar zijn. De bestuivers zijn onder andere bijen, vliegen en kevers. Vegetatieve vermeerdering vindt ook plaats via uitlopers, stolonen. Na de bevruchting worden de zaden via het water, uiteraard want de plant staat meestal aan de waterkant, verspreid daar de zaadomhulsels bijven drijven.
Namen in andere talen
- Frysk: Grutte bûterblom
- English: Greater Spearwort
- Français: Grande douve, Renoncule langue
- Deutsch: Zungen-Hahnenfuß
- Espanõl: Ranúnculo lingua
- Italiano: Ranuncolo delle canne
- Svenska: Sjöranunkel
- Norsk: Kjempesoleie
- Dansk: Langbladet Ranunkel
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam Greater Spearwort. Dit betekent letterlijk"grotere speerwort". Spearwort bestaat uit twee delen. Spear betekent "speer". Wort wordt over het algemeen in het Engels gebruikt voor een plant die geneeskrachtige werkingen heeft of waardevol is als voedsel. Deze Boterbloem heeft Speervormige stengelbladeren en is iets veel groter een andere Boterbloem met ongedeelde bladeren, de Lesser spearwort (Ranunculus flammula). De geneeskrachtige werking van deze plant betwijfel ik.
Voor de verspreiding van Grote boterbloem in Engeland zie deze kaart.
Er zijn twee Franse namen:
- Grande douve: Dit betekent letterlijk "grote gracht". Klein want er bestaat ook een grote variant, de Petit douve (Egelboterbloem) met dezelfde voorkeurs plaats van groeien. Het woord Gracht moet niet letterlijk worden gezien. Hiermee wordt de vochtige omgeving bedoeld waar de plant graag in groeit.
- Renoncule langue: Dit is de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.
De Duitse naam is Zungen-Hahnenfuß: Dit betekent "tongen-hanenvoet" Met Tongen worden de lange lancetvormige bladeren bedoeld. Verwijzend naar de tweede wetenschappelijke naam. Hahnenfuß betekent "hanevoet/poot". Veel boterbloemen hebben ingesneden bladeren. Ze zijn soms zo diep ingesneden, dat de bladschijf uit verschillende losse blaadjes is samengesteld. In dit typische boterbloemblad zag men vroeger enige gelijkenis met een vogelpoot, vandaar de volksnamen Kraaienpoot en Hanenvoet.
De Duitse naam is Zungen-Hahnenfuß: Dit betekent "tongen-hanenvoet" Met Tongen worden de lange lancetvormige bladeren bedoeld. Verwijzend naar de tweede wetenschappelijke naam. Hahnenfuß betekent "hanevoet/poot". Veel boterbloemen , behalve deze en enkel andere Boterbloem-soorten dus, hebben ingesneden bladeren. Ze zijn soms zo diep ingesneden, dat de bladschijf uit verschillende losse blaadjes is samengesteld. In dit typische boterbloemblad zag men vroeger enige gelijkenis met een vogelpoot, vandaar de volksnamen Kraaienpoot en Hanenvoet.
Voor de verspreiding van Grote boterbloem in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Ranúnculo lingua. Er zijn zo weinig waarnemingen in Spanje dat de volledige wetenschappelijke naam word gebruikt.
De Italiaanse naam is Ranuncolo delle canne. Dit betekent "ranunculus van het riet". Het is de enige Boterbloem, onderdeel van de Ranunculaceae-familie, die tussen het riet te vinden is. Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse naam is Sjöranunkel. Dit betekent "meer/vijver ranonkel. De plant groeit bijna in het water. Ook de Italiaanse naam verwijst hier naar.
Voor de verspreiding van Grote boterbloem in Zweden zie deze kaart.
De Noorse naam is Kjempesoleie. Dit betekent "reuzen boterbloem". Een Boterbloemsoort (ranunculus) heet in Noorwegen altijd Soleie. Soleie betekent "zonneoog". Daarvoor staat een woord om welke soort het gaat. In dit geval dus Kjempe.
De Deense naam is Langbladet Ranunkel. Dit betekent "langbladige ranonkel".
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige, zelden licht beschaduwde plaatsen op natte, matig voedselrijke, vaak wat kalkhoudende grond of in ondiep, stilstaand of zwak stromend water (laagveen, leem, zand en rivierklei). Vaak op kwelplekken. Zoutmijdend.
Groeiplaats
Moerassen (rietland en aan de rand van laagveenmoerassen), waterkanten (o.a. langs plassen, turfgaten en verlandende sloten), grasland (moerassig grasland), zeeduinen (ontzilte duinvalleien) en bossen (lichte plekken in moerasbossen).
Verspreiding
Nederland
Plaatselijk vrij algemeen in laagveengebieden en de beekdalen in Drenthe en vrij zeldzaam in het rivierengebied. Elders zeer zeldzaam.
Vlaanderen
Zeldzaam tot zeer zeldzaam. Sterk achteruitgaand.
Wallonië
Zeldzaam tot zeer in Brabant. Sterk achteruitgegaan.
Wereld
Europa, behalve in de meest noordelijke en de zuidelijke delen. Oostelijk tot in Midden-Azië.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Grote boterbloem
FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten
