Heggenrank

Algemeen

Heggenrank is lid van de Komkommerfamilie (Cucurbitaceae). Deze kennen we van de pompoen, watermeloen en natuurlijk van de komkommer. De Heggenrank kent helaas geen lekkere vruchten. Integendeel de vruchten van deze plant zijn giftige rode bessen. Dit komt o.a door de werkzame stoffen waaronder bryonidine en curcurbitacines. Toch had de Heggenrank talloze medicinale toepassingen. Ook komt de plant in enkele sagen en mythes voor. Al In de 1e eeuw berichtten Pedanius Dioscorides en Plinius de Oudere beiden over een "witte wijnstok" ( Vitis alba ) met gele bessen en een "zwarte wijnstok" ( Vitis nigra ) met aanvankelijk groene, later zwarte bessen. Ze schreven aan beide planten dezelfde effecten toe. De "witte wijnstok" zou echter krachtiger zijn dan de "zwarte wijnstok". Beide planten werden later over het algemeen beschouwd als soorten van de familie Bryonia .Deze plant is de enige Bryonia soort die in Nederland in het wild voor komt. Heggenrank bloeit vanaf Juni tot en met September.

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

     

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

De Nederlandse naam wil zeggen dat deze plant klimt m.b.v. hechtranken. De gekrulde ranken (op de foto te zien) wikkelen ergens omheen en zo klimt de plant omhoog.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Heggenrank is tweehuizig. Dit betekent dat er planten zijn met vrouwelijke bloemen en planten met mannelijke bloemen. Een grappig detail is dat de mannelijke groter zijn dan de vrouwelijke. Dus zelfbestuiving is uitgesloten. Kruisbestuiving m.b.v  insecten is nodig. Er zijn zelfs insecten gespecialiseerd in de Heggenrank. Heggenrankbij wil alleen maar stuifmeel en nectar van de....Heggenrank.  Als een plant eenmaal bevrucht is worden er bessen gevormd (eerst een groene kleur later een rode). Deze worden gegeten door vogels en zoogdieren en worden zo verspreid. De zaden overleven dus het maag- darmkanaal. Op de site van waarnemingen.nl staat een zeer uitgebreid (en een beetje technisch) verhaal over deze plant; 

De mannelijke bloemen zijn dubbel zo groot als de vrouwelijke en ontvangen dan ook gewoonlijk het eerst bezoek van insecten. In de bloemen wordt nectar afgescheiden door de bodem van een naakte, vlezige nap, die door vergroeiing van de onderste delen van kelk en bloemkroon is ontstaan. De vrouwelijke bloemen vallen door de groenachtige kleur wel niet zeer op, te meer niet, omdat zij vrijwel tussen de bladen verscholen zitten, maar door haar, al is het vrij zwakke, geur weten de insecten ze toch wel te vinden. Trouwens is bij deze plant ook parthenogenesis, d.i. ontwikkeling van het eitje tot zaad zonder inwerking van stuifmeel, waargenomen. Volgens sommigen komen uit zulke zaden alleen mannelijke planten.

In de mannelijke bloemen buigen zich de meeldraden zo naar binnen, dat zij de nap geheel bedekken. Tussen de meeldraden lopen 3 smalle, behaarde spleten, die zijdelingse toegangskanalen naar de nectar vormen en van boven is er een vierde spleet. De helmknopjes springen zijwaarts en van boven open, dus met een krom lopende spleet, zodat een insect, dat nectar zuigt óf aan de onderzijde van zijn lichaam óf aan beide zijden van de kop stuifmeel ontvangt en dit bij het bezoek van een vrouwelijke bloem aan de stempels afgeeft, die in deze bloemen zo liggen, dat aanraking verzekerd is. Als bezoeker wordt vooral genoemd Heggenrankbij Andrena florea , die bijna uitsluitend de bloemen van deze plant bezoekt. De vruchten worden, evenals alle vlezige, door vogels verspreid (zie Rosaceae), ook gebeurt het wel, dat overrijpe vruchten bij de geringste druk openspringen en de kleverige zaden dan blijven hangen tussen de haren van voorbijlopende dieren en zij zo verspreid worden.

De plant klimt door middel van onvertakte ranken (zie Wikke Vicia). Merkwaardig is hier vooral het spiraalvormig oprollen van dat deel van de rank, tussen de plaats waar deze uit de plant komt en het steunpunt, met het doel de plant meer naar het steunsel te trekken, dus steviger en toch elastisch te bevestigen. Dit gebeurt 1 à 2 dagen, nadat de punt van de rank een steunpunt heeft gevonden. Natuurlijk kan dit spiraalvormig oprollen tussen de 2 vaste punten niet geschieden, tenzij er 2 tegengesteld gerichte spiraalwindingen ontstaan, zelfs neemt men wel meer dan 2 keerpunten waar. Ook ranken, die geen steunpunt hebben gevonden, doen hetzelfde, maar dan is de spiraal slechts in een richting gewonden, dus zonder keerpunt. Aangezien de ranken meestal een steunpunt pakken, dat wat hoger ligt dan de inplanting van de rank, wordt door die spiraalwinding de stengel ook wat opgetrokken. Heggenrank is giftig, zij bevat een zeer bittere, purgerende stof, bryonine en is wel als geneesmiddel gebruikt.

Namen in andere talen

  • Frysk:  Wylde hagerank
  • English: White bryony
  • Français: Bryone dioïque
  • Deutsch: Zweihäusige Zaunrübe, Rotfrüchtige Zaunrübe
  • Espanõl: ?
  • Italiano: Brionia comune
  • Svenska: Röd hundrova
  • Norsk: Raudgallbær
  • Dansk: Tvebo Galdebær

verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is White bryony. Dit betekent "witte bryonica". Dit is eigenlijk een overblijfsel hoe de plant vroeger werd genoemd. In tijden dat Plinius de Oudere leefde kreeg de plant Witte brionie of Zwarte brionie genoemd. De witte werd Heggenrank (Bryonia dioca) en de Zwarte Spekwortel (Dioscorea communis). Wit slaat op de kleur van de bessen die eerst wit/groen zijn en later Rood kleuren. Een andere Engelse naam voor deze plant is ook Red bryony. Bij zwarte bryonie kleuren de bessen zwart.

Voor de verspreiding van Heggenrank in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Bryone dioïque. Dit is de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.

Er zijn twee Duitse namen:

  1. Zweihäusige Zaunrübe. Dit betekent "tweehuizige raap wortel". Deze naam behoeft enige uitleg. Het woord tweehuizig wordt bij de wetenschappelijke naam uitgelegd. Het woord Wortel is een soort vrije vertaling. Rübe is de Duitse botanische term voor een opslagplaats voor energie voor de plant. Deze "opslagplaats" is raapvormig.
  2. Rotfrüchtige Zaunrübe: Een kleine variatie op de vorige naam: "rode vrucht raap wortel". Hier wordt de nadruk gelegd op de rode bessen die deze plant krijgt na de bloei. Deze worden overigens later zwart.

De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik de meest gebruikte variant niet ken.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Brionia comune. Dit is de Italiaanse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Röd hundrova. Dit betekent "rode hondsraap". Dit vraagt om een verklaring. De vruchten zijn inderdaad rood en raapvormig. Dus alleen vormig en dus niet eetbare raap. Alleen goed voor de hond.

Voor de verspreiding van Heggenrank in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Raudgallbær. Dit betekent "roodgalbes", ook weer de rode bessen als vrucht.

De Deense naam is Tvebo Galdebær. Een kleine variatie op de vorige naam, "tweehuizige roodgalbes".

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde, warme plaatsen op droge, kalkrijke, voedselarme tot matig voedselrijke, vaak humusarme, goed gedraineerde grond (zand, klei en leem).

Groeiplaats
Heggen, struwelen, bosranden, bermen, dijken, zeeduinen, ruigten, boomgaarden en langs spoorwegen.

Verspreiding

Nederland
Vrij algemeen in Zuid-Limburg, het rivierengebied, de duinstreek, Zeeland en in stedelijke omgeving. Ook in Gaasterland. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.

Vlaanderen
Vrij algemeen in het kustgebied, in Vlaams Brabant (de Leemstreek) en in het Maasgebied. Elders zeldzaam.

Wallonië
Vrij algemeen in het Maasgebied, Brabant en Lotharingen (in de zuidelijke Ardennen). Elders zeldzaam.

Wereld
Het Middellandse-Zeegebied en West- en Midden-Europa. Noordelijk tot in Engeland, Nederland, Noord-Duitsland en Polen.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Heggenrank

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Planten in het nieuws

Een leuk stukje over o.a. de vrouwelijke bloemen door Willemien Troelstra

Foto's