Hengel (foto Bert Verbruggen)

Algemeen

Wat niet veel mensen weten is dat Hengel een halfparasiet is. Hengel heeft groene blaadjes voor fotosynthese, maar water met nutriënten wordt door de wortels aftapt uit de wortels van andere planten. Met deze strategie kan hengel in een aantal weken volledig uitgroeien en ook in droge milieus voldoende water opnemen. Bekende gastplanten zijn eik, berk en bosbes. Wat overigens niet zo gek is want Hengel is een typische bosplant, ondanks wat het tweede gedeelte van de Melampyrum pratense (Hengel) naam wil doen vermoeden.  De enige manier van verspreiden voor Hengel is m.b.v. een mierenbroodje. Dit is een aanhangsel aan zaden of vruchten van sommige plantensoorten, dat als voedsel kan dienen voor (bos) mieren. Mieren verspreiden de zaden van de plant wanneer ze ze terugbrengen naar hun nest om hun jongen te voeden. Doordat de bloembuis van Hengel wel 15 millimeter lang kan zijn, zijn alleen hommels succesvol als legitieme bestuivers; honingbijen daarentegen plegen inbraken. Door het gehalte aan Aucubine zijn alle delen van de plant licht giftig. Vooral de zaden zijn giftig, bijv. als muizen ze zouden eten overleven overleven zij dit niet. Samen met de zeer zeldzame Wilde weit (Melampyrum arvense) zijn dit de enige Melampyrum soorten die in Nederland in het wild voorkomen. Hengel bloeit in Juni, Juli en Augustus.

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

     

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Het zou kunnen dat de naam is ontstaan doordat de stengels en zijtakken een beetje naar voren neigen. En omdat de bloemen aan de top iets voorovergebogen hangen lijkt het geheel op een hengel  waar mee gevist word.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Voor alle duidelijkheid een herhaling van een deel wat ook bij de paragraaf Algemeen staat. Hengel heeft groene blaadjes voor fotosynthese, maar water met nutriënten wordt door de wortels aftapt uit de wortels van andere planten. Met deze strategie kan hengel in een aantal weken volledig uitgroeien en ook in droge milieus voldoende water opnemen. Bekende gastplanten zijn eik, berk en bosbes. Wat overigens niet zo gek is want Hengel is een typische bosplant, ondanks wat het tweede gedeelte van de Melampyrum pratense (Hengel) naam wil doen vermoeden.  De enige manier van verspreiden voor Hengel is m.b.v. een mierenbroodje. Dit is een aanhangsel aan zaden of vruchten van sommige plantensoorten, dat als voedsel kan dienen voor (bos) mieren. Mieren verspreiden de zaden van de plant wanneer ze ze terugbrengen naar hun nest om hun jongen te voeden. Doordat de bloembuis van Hengel wel 15 millimeter lang kan zijn, zijn alleen hommels succesvol als legitieme bestuivers; honingbijen daarentegen plegen inbraken. 

Namen in andere talen

  • Frysk: Swartkoarn
  • English: Common Cow-wheat
  • Français: Mélampyre des prés
  • Deutsch: Wiesen-Wachtelweizen
  • Espanõl: Trigo vacuno
  • Italiano: Spigarola bianca
  • Svenska: Ängskovall
  • Norsk: Stormarimjelle
  • Dansk: Almindelig Kohvede
  • Suomalainen: Kangasmaitikka

verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Common Cow-wheat. Dit betekent "gewoon koe-kruid/tarwe". Ondanks dat het een typische bosplant is komt deze plant ook in weidegebieden (zie het tweede gedeelte van de wetenschappelijke naam) voor. Dit verklaart de naam Cow-wheat. Koeien eten graag de (witachtige) zaden, ondanks de lichte giftigheid, van de plant. Juist koeien die gevoerd werden met deze plant produceerde melk die extra gele boter opleverde. Een oud-Nederlandse naam is ook Koetarwe. 

Voor de verspreiding van Hengel in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Mélampyre des prés. Dit is de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.

De Duitse naam is Wiesen-Wachtelweizen

De Spaanse naam is Trigo vacuno. Dit betekent letterlijk "tarwe rund", dus eigenlijk Cow-wheat zoals de Engelse naam.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse is Spigarola bianca. Dit betekent "melampyrum van het bos". Het is een combinatie van het eerste deel van de wetenschappelijke naam en de plek waar je deze plant kan vinden. Eigenlijk is dit de juiste naam voor Hengel in tegenstelling tot de wetenschappelijke naam.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Ängskovall. Äng betekent "weide". Skovall is mij nog onbekend.

Voor de verspreiding van Hengel in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Stormarimjelle. Stor betekent "groot". Dit is puur ter onderscheid. Er bestaat bijv. ook Åkermarimjelle (Wilde weit). Het woord Mirimjelle is de Noorse benaming voor Melampyrum

De Deense naam is Almindelig Kohvede. Almindelig betekent "algemeen". Kohvede betekent "koetarwe". Dit werd negatief bedoeld. Het vee (koeien) konden tijdens het grazen deze plant makkelijk verteren. Werd deze plant echter samen met het andere tarwe mee geoogst dan kreeg je "vervuild" graan waar een minder kwaliteit brood mee werd gebakken. Ook andere planten zoals Grote weegbree (Plantago major subsp. major), Grote ratelaar (Rhinanthus angustifolius) of bijv. Bolderik (Agrostemma githago) hadden dit zelfde effect.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Half tot licht beschaduwde plaatsen op droge tot matig vochtige, matig voedselarme, stikstofarme, zwak zure tot zure grond met een vrij slecht verterende strooisellaag (zand en leem, soms op veen). Hengel is een halfparasiet die als gastheer voornamelijk Zomereik en Ruwe en Zachte berk leeft, maar ook wel bosbessen.

Groeiplaats
Bossen (open plekken in loofbossen en langs bospaden), kapvlakten, bosranden, struwelen, houtwallen, zeeduinen (duinbos), grazige vegetaties onder bomen, beschaduwde bermen en heide.

Verspreiding

Nederland
Plaatselijk vrij algemeen in het oosten en midden van het land en vrij zeldzaam in Zuid-Limburg. Elders zeer zeldzaam, o.a. in de Hollandse duinen. Niet in Zeeland, het noordelijk zeekleigebied, op de Waddeneilanden en in Flevoland.

Vlaanderen
Vrij algemeen in de Kempen. Elders zeldzamer.

Wallonië
Vrij algemeen in de Ardennen. Elders zeldzamer.

Wereld
Europa, behalve in het meest zuidelijke deel. Ook niet op IJsland. Oostelijk tot in Midden-Siberië.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Hengel

 

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten