Kale jonker

Algemeen

Kale jonker houdt van natte, bemeste graslanden. Dat wij daarvan genoeg hebben is goed te zien aan het verspreidingskaartje. Hij doet zijn naam eer aan en is gemakkelijk te herkennen aan de het solitaire (alleenstaande) en kale voorkomen. Eventueel is hij te verwarren met de Kruldistel (Cardûus crispus) maar de verschillen zijn duidelijk.

In verschillende provincies bestond er een Distelverordening. In het eerste artikel stond; 

Rechthebbenden van gronden zijn verplicht deze te zuiveren of doen zuiveren van distels, behorende tot de soorten Akkerdistel (Cirsium arvense), Speerdistel (Cirsium vulgare) en Kale jonker (Cirsium palustre), nadat zij van burgemeester en wethouders der gemeente, waarin de gronden zijn gelegen - of, indien de gemeente zelve rechthebbende is, van gedeputeerde staten - een daartoe strekkende aanschrijving hebben ontvangen. De aanschrijving vermeldt de termijn, binnen welke aan de verplichting moet zijn voldaan. Indien de rechthebbende is een rechtspersoon, rust de verplichting op bestuurders.

Gelukkig is deze verordening in alle provincies afgeschaft, soms recent soms jaren terug. Want in samenwerking met verschillende natuurorganisaties en met de kennis van nu (biodiversiteit!) is dit natuurlijk niet meer houdbaar. 

Hij bloeit van Juni tot en met September.

Al in 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen minstens 6 soorten Vederdistel (Cirsium) in het wild voor in Nederland:

 

De term Distel is een Ruim begrip. Meestal lezen mensen "een stekelige composiet". Er zijn 5 soorten "Distels":

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

De vrij smalle lancetvormige bladeren vallen ten opzichte van de zwaar gestekelde vleugels (op de stengel) weinig op. De plant maakt een berooide indruk, vandaar de naam.

Een andere naam voor Kale jonker is Arme edelman, statig maar toch arm.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Kale jonker zijn tweeslachtig (hermafrodiet) maar of zelfbestuiving ook daadwerkelijk plaats vindt is mij onbekend. Wel is bekend dat de plant goed word bezocht door insecten. Kale jonker werd als eerste van de tien planten beoordeeld voor de meeste nectarproductie (nectar per oppervlakte-eenheid per jaar) in een onderzoek naar Britse planten. De zaden worden verspreid door de wind. Dit gaat om drie redenen prima. Ten eerste hebben de zaden vruchtpluis (pappus) zodat ze op verre plaatsen door de wind worden geblazen. En ten tweede staat Kale jonker bijna altijd solitair in het veld met rondom veel ruimte zodat diezelfde wind altijd vat heeft op de plant. En als laatste worden deze zaden, eenmaal op de grond, verspreid door mieren. Dit gaat extra goed want elk zaad van het Vederdistelgeslacht (Circium) beschikt over een mierenbroodje.

Namen in andere talen

  • Frysk: Houtstikel
  • English: Marsh thistle
  • Français: Cirse des marais
  • Deutsch: Sumpf-Kratzdistel
  • Espanõl: ?
  • Italiano: Cardo di palude
  • Svenska: Kärrtistel
  • Norsk: Myrtistel
  • Dansk: Kær-Tidsel

verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Marsh thistle. Dit betekent "moerasdistel". De plant heeft inderdaad zeer vochtige grond nodig.

Voor de verspreiding van Kale jonker in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Cirse des marais. Dit betekent ook "moerasdistel.

De Duitse naam is Sumpf-Kratzdistel. Dit betekent letterlijk "moeras-krasdistel". Hierbij ligt de nadruk behalve bij moeras ook op Krassen, krabben. Hiermee wordt het tweede deel van de Cirsium palustre (Kale jonker) bedoeld. Cirsium is afkomstig van het Griekse woord kirsos, dat "gezwollen ader" of "spatader" betekent. Distels werden vroeger als remedie hiertegen gebruikt.

De spaanse naam is mij onbekend. Het aantal varianten is zo groot dat ik de meest gebruikte naam niet ken.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Cardo di palude. Dit betekent weer "distel van het moeras". De Italiaanse naam "Cardo" is vrij algemeen en heeft ongeveer dezelfde status als de naam 'Distel' in het Nederlands. De volgende planten heten in het Italiaans Cardo: Carduus, Carduncellus , Carlina , Centaurea , Cnicus , Cynara , Echinops , Galactites , Jurinea , Onopordum , Scolymus , Silybum , Tyrimnus , alle soorten van de Asteraceae- familie, sommige soorten van het geslacht Eryngium, Apiaceae, sommige soorten van het geslacht Dipsacus en de familie Dipsacaceae.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse, Noorse en Deense naam is nagenoeg gelijk, Kärrtistel/Myrtistel/Kær-Tidsel. Ook dit betekent "moerasdistel".

Voor de verspreiding van Kale jonker in Zweden zie deze kaart.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde plaatsen op natte, matig voedselarme tot vaak matig voedselrijke, meestal licht bemeste, humeuze, zwak zure tot kalkhoudende grond (zand, leem, veen en lichte klei).

Groeiplaats
Grasland (hooiland en weiland), zeeduinen (duinvalleien), waterkanten (langs sloten en greppels), moerassen (trilveen en jong veenmosrietland), bermen, grazige ruigten, bossen (lichte plekken in loofbossen en moerasbossen), bosranden, heggen, struwelen, kapvlakten en langs spoorwegen (spoorweggreppels).

Verspreiding

Nederland
Algemeen, maar vrij zeldzaam in Zeeland, het noordelijk zeekleigebied en Flevoland.

Vlaanderen
Vrij algemeen tot algemeen.

Wallonië
Vrij algemeen.

Wereld
Europa, behalve in het uiterste zuiden. Zeldzaam in Midden-Siberië. Ingevoerd in het oosten van Noord-Amerika en in Nieuw-Zeeland.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Kale jonker

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's