Kleefkruid

Algemeen

Zeker in de winter en het voorjaar als Kleefkruid nog niet bloeit lijkt het een grote groene massa.  Als het bloeit en je bekijkt deze plant van dichtbijzie je de wondean het Cruidrschone witte bloemetjes en de opvallende stekeltjes, waar de plant zijn naam aan heeft te danken, aldus een vroegere botanicus. Ver na de bloei is de plant nog prima te herkennen aan de twee vruchtjes die zij aan zij op een steeltje langs de stengel staan. Kleefkruid bloeit in Juni tot en met September.

Een leuk weetje las ik in De Historia Naturalis door Marcel de Cleene (ISBN 978 90 5615 5117); Kleefkruid werd vroeger gebruikt als plantaardige zeef. In de postume uitgave van het Cruydeboeck van Rembert Dodoens (1644) beschreef de auteur het gebruik in de antieke oudheid door herders. De herders schrijft Pedanius Dioscorides 'pleghen met dit cruydt een serve [zeef] oft doordoen - vat verspaeren [besparen], om de hayren die in de melck gevallen zijn daer mede uyt te nemen, sonder dat door eenighe doeck oft stramijn [zeef] te doen; want alsmen een tacksken daer van in de melk steeckt, soo blijven alle die hayren daer in zijn rouwigheyt [ruwheid] van dit cruydt hangen. Naast deze en nog wat medicinale toepassingen werd Kleefkruid in de 17e eeuw als koffievervanger gebruikt. Wat niet zo gek is want Kleefkruid als de Koffieplant behoren tot dezelfde familie, de Sterbladigen (Rubiaceae)

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

     

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen minstens 10 soorten Walstro (Galium) in het wild voor in Nederland:

  • Blauw walstro ((Sherardia arvensis) - vrij zeldzaam
  • Geel walstro (Gallium verum) - algemeen
  • Glad walstro (Galium mollugo subsp. erectum) - algemeen
  • Kleefkruid (Galium aparine) - algemeen
  • Kruisblad walstro (Cruciata laevipes) - vrij zeldzaam
  • Kalkwalstro (Gallium pumilum) - zeer zeldzaam
  • Lieve vrouwe bedstro (Gallium odoratum) - algemeen maar verwilderde tuinplant
  • Liggend walstro (Gallium saxatile) - algemeen
  • Moeraswalstro (Galium palustre) - algemeen
  • Ruw walstro (Gallium uligosum) - algemeen

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Deze plant heet zo omdat hij overal aan blijft klitten. Hij kleeft niet, maar de vele rijen stekelhaartjes zorgen ervoor dat de plant overal aan blijft plakken. 

Ik las in een het boek, Namen noemen van Anna van Pavord een mooie beschrijving , uit de 16e eeuw!, van deze plant door Antonio Musa Brassavola (16 Januari 1500 – 6 July 1555). Galium aperine is een irritant, veel voorkomend onkruid met een steel bladeren en vruchten ter grootte van peperkorrels, die bedekt zijn met haartjes. Als je er langs loopt blijven de planten aan je plakken en gebruiken ze jou om zich te verspreiden. Deze plakkende eigenschap geeft hem zijn volksnaam 'kleefkruid', maar de plant staat in het Engels naast Cleavers ook bekend als Goosgrass, omdat hij fijngehakt werd en het aan net uitgebroede gansjes werd gegeven'.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemetjes van Kleefkruid zijn tweeslachtig (hermafrodiet). Zelf bestuiving vindt in eerste instantie niet plaats daar de vrouwelijke en mannelijke delen niet gelijktijdig vruchtbaar zijn (dit heet protandrie). Later verandert dit. Dan vindt zelfbestuiving toch plaats om één keer 100% zeker te zijn van een geslaagde bevruchting. Bij Kleefkruid is dat helemaal geen probleem. De bevruchte zaden zitten in een soort zaaddoosje vol met haakvormige haren. Deze blijven (tot het irritante toe) overal aan 'kleven', zowel bij mens als dier. Maar de meeste bestuiving vindt plaats m.b.v. insecten (zweefvliegen (Syritta pipiens L.), kleine wespen , sluipwespen en echte vliegen zijn waargenomen op de bloemen). De (zeer succesvolle) verspreiding van de zaden is tevns de enige manier hoe de plant zich voortplant.

Voor een uitgebreide uitleg verwijs ik graag naar het boek Verspreiding van zaden van Ferry Bouwman e.a. in de Bronvermelding

Namen in andere talen

  • Frysk: Klevers
  • English: Cleavers, Stickywilly, Goosegrass
  • Français: Gaillet gratteron
  • Deutsch: Klettenlabkraut
  • Espanõl: Amor del hortelano
  • Italiano: Attaccamani
  • Svenska: Snärjmåra
  • Norsk: Klengemaure
  • Dansk: Burre-Snerre

verklaring Buitenlandse namen

Er zijn drie Engelse namen:

  1. Cleavers: Het Engels kent talloze variaties op het klevende/klittende gedrag van de zaden van deze plant. Clite, Click, Clitheren, Clithers zijn ongetwijfeld verschillende vormen van het woord Cleavers.
  2. Stickywilly: Dit is bijv. een van deze variaties.
  3. Goosegrass: Dit betekent natuurlijk "ganzengras". Vroeger aten ganzen (en ander vee) dit plantje graag. Kleefkruid is absoluut geen familie van de Grassen.

Voor de verspreiding van Kleefkruid in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Gaillet gratteron. Voor Gaillet zijn drie mogelijke antwoorden.

  • Gaillet is de Franse naam voor "Straw of the bed of Notre Dame" Dit is naar de legende dat Maria (Notre Dame) familie van dit plantje (onze lieve vrouwe bedstro) gebruikte als vulling voor de kribbe.
  • Gaillet komt van het Latijnse Gallus en betekent "haan".  Dit naar aanleiding van de vorm van het blad vergeleken met de poot van de haan.
  • Gaillet komt van Caille-Lait wat  "gestremde melk" betekent. Dit naar het tweede deel van de wetenschappelijke naam.

Gratteron komt van Gratter wat "krabben/krassen/klauwen" betekent.

De Duitse naam is Klettenlabkraut. Dit betekent "klittend stremsel kruid". Het woord Stremsel wordt bij het tweede deel van de wetenschappelijke naam uitgelegd.

De Spaanse naam is Amor del hortelano. Dit betekent "liefde van de tuinman". Of dit gewilde liefde is vanwege de nuttige eigenschappen of ongewilde liefde vanwege het hinderlijke klitten is mij onbekend.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Attaccamani. Dit betekent "aanvalshand". De handvormige stengelbladeren met de haren erop in één woord samengevat.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Snärjmåra. Snårj komt van Snårje en betekent "verstrikken". Måra betekent "walstro", dus "verstrikkende Walstro".

Voor de verspreiding van Kleefkruid in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Klengemaure. Klenge betekent "klampen/kleven/klitten". Maure betekent net als de Zweedse naam  Måra Walstro. Dus ook "klittende/klevende walstro".

De Deense naam is Burre-Snerre. Burre komt van het Zweedse Borre. Met Borre wordt in het algemeen een bol met stekel bedoeld. Dus een klit om wol mee te kaarden. Natuurlijk wordt met Burre niet zo'n grote bol bedoeld maar wel de kleine klittende zaadbolletjes. Snerre komt van het oud Deens Snæriæ of het Zweeds Snärje en betekent "verstrikken".

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot vaak licht beschaduwde plaatsen op droge tot meestal vochtige, voedselrijke tot zeer voedselrijke, zwak zure tot kalkhoudende, omgewerkte grond (vrijwel alle grondsoorten, behalve hoogveen).

Groeiplaats
Bossen (loofbossen en rivier- en beekdalbossen), grienden, bemeste bosranden, struwelen, heggen (voedselrijke zomen), kapvlakten, in knotbomen, plantsoenen, akkers (akkers en akkerranden), waterkanten (oeverruigten langs plassen en rivieren en oeverwallen in het zoetwatergetijdengebied), zeeduinen (o.a. ruigten op strandvlakten), zeedijken (tussen stenen beschoeiingen), kiezelstranden, baggerstortplaatsen, moerassen (afgebrand rietland), puin, verwilderde tuinen, langs spoorwegen (langs verwaarloosde spoorsloten) en niet gemaaide dijken.

Verspreiding

Nederland
Zeer algemeen.

Vlaanderen
Zeer algemeen, maar iets minder in de Kempen.

Wallonië
Zeer algemeen, maar iets minder in de Ardennen.

Wereld
Alle werelddelen, voornamelijk in streken met een gematigd klimaat.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Planten in het nieuws

Verspreiding Kleefkruid

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's