Madeliefje

Algemeen

Het madeliefje is in Juni 2022 uitgeroepen tot nationale bloem in Nederland. In 2024 is dit plantje vereeuwigd door de botanisch kunstenaarEsmee Winkel. Een afbeelding hiervan is te zie bij de paragraaf foto's. Ook is op de site van Vara's Vroege Vogels het hele verhaal hierover te lezen. Door de eeuwen heen heeft het madeliefje altijd magische en symbolische betekenis gehad. In de Noorse mythologie was het gewijd aan de godin Freya en stond het voor liefde en vruchtbaarheid. Bij de Germanen was het madeliefje gewijd aan Ostara, de godin van de lente. De naam van de godin Ostara herkennen we nog in de Engelse en Duitse naam voor het 'christelijke' Pasen: Easter en Ostern. In de christelijke cultuur was het madeliefje gewijd aan Maria, en symboliseerde onvergankelijkheid, eeuwig leven, maar ook tranen. Bij de Romeinen waren het de Madeliefjes die gewijd werden aan de godin van de bloemen Flora, die de sneeuwvlokjes in de lente gezonden door de op haar verliefde Boreas, god van de Noordenwind, omtoverde in Madeliefjes. De Madeliefjes symboliseerden daarmee de lente.

Naast al deze religieuze verhalen is dit plantje ook op medicinaal gebied zeer serieus. Het uitgebreide verhaal van Nele Odeur (etnobotanicus) van de heruitgave in 2023 van de Flora Batava bevestigt dit

Deze plant, en enkele andere plantensoorten, staat bekend dat hij de eigenschap van Heliotropisme heeft. Dat betekent dat de plant een speciale celstuctuur heeft zodat deze ten alle tijden de bloemhoofdjes richting de zon heeft staan. Over dit fenomeen is heel veel geschreven o.a. op deze pagina. Het plantje ligt zo plat op de bodem gedrukt, dat afmaaien of afgrazen onmogelijk is. Het steekt dus altijd de kop weer op. In hoog gras groeit het hoger en losser.

Soms zie je bij een Madeliefje wel eens dat een deel van de witte lintbloemen roze van kleur is. Deze roze kleur bij Madeliefje word veroorzaakt kunnen worden door anthocyaan. De naam anthocyaan is gevormd uit twee Griekse woorden. Anthos dat "bloem" betekent en Kyanos" dat is "blauw". Nou hoor ik u denken 'en de kleur rood dan?'. In een an de eerste lessen scheikunde leer je dat de zuurgraad van een teststrookje blauw kleurt  bij base en rood bij zuur. Het gehalte anthocyaan is afhankelijk van de de zuurgraad. En dat is wel bekend, want een scheutje azijn helpt uitstekend om rode kool ook werkelijk rode kool te doen zijn, er zit anthocyaan in rode kool. Die roze kleur bij Madeliefje zou veroorzaakt kunnen worden door anthocyaan. Waarom het ene plantje wel roze kleut en het ander niet is mij onbekend.

Het is de enige Bellis soort die in het wild in Nederland voor komt. Officieel bloeit het Madeliefje in April tot en met September. Maar in de praktijk is het bloemetje het hele jaar te zien. Elk jaar organiseert Floron na kerstmis de plantenjacht. Het Madeliefje overleeft zelfs een temperatuur van maximaal -17℃. Landelijk word dan gekeken welke planten nog bloeien. Deze plant staat steevast in de top 10 en vaak op 1! 

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

Er zijn twee verklaringen:

  1. Het woord Made is een oud woord voor weide, de plaats waar dit bloemetje onder andere bloeit. Dus een lief bloemetje in de weide.
  2. De naam is afgeleid van "maagdenliefje". De soort was het symbool voor de maagd Maria.

Meer

Zie ook de Wetenschappelijke verklaring.

Ecologie & Verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Op de prachtige foto (nr. 8) van Frank Huisman is te zien wat een insect ongeveer ziet als je het UV-spectrum zichtbaar maakt door biofluorescentie-fotografie toe te passen. Het contrast tussen de kroonblaadjes en de meeldraden met stuifmeelpollen wordt veel groter zodat een bezoekend insect meteen ziet waar hij of zij heen moet. De kroonblaadjes 'vallen' bijna compleet weg zodat de meeldraden nog beter zichtbaar zijn. De oplichtende puntjes zijn losliggende stuifmeelkorrels.

De Duitse Wikipagina verteld dit keer precies hoe het werkt bij ecologie en verspreiding; Wat voor een leek een enkele bloem lijkt, is in werkelijkheid een pseudanthium (een valse bloemkop ) . Door heliotropisme is de bloemkop altijd naar de zon gericht en sluit hij zich 's avonds en bij slecht weer. De bloemkoppen van Bellis perennis , die bloeien van februari tot november, worden bezocht door bijen , hommels , zweefvliegen en vooral vliegen . Kruisbestuiving vindt soms plaats tijdens deze bezoeken. Dit maakt ook een vorm van zelfbestuiving mogelijk, geitonogamie genaamd , wat betekent dat de individuele bloemen binnen een bloemkop elkaar bestuiven. Zelfbestuiving binnen een enkele bloem ( autogamie ) is twijfelachtig, maar niet geheel onmogelijk. Zoals typisch is voor leden van de Asteraceae-familie, zijn de bloemen protandrisch, wat betekent dat de meeldraden rijp stuifmeel afgeven wanneer de vruchtbladen in de bloem nog niet klaar zijn voor bestuiving. In bestoven bloemen ontwikkelt zich een nootje, een achene . Het madeliefje gebruikt een aantal zeer verschillende strategieën om deze vruchtjes te verspreiden.

Een typisch kenmerk van madeliefjes is de verspreiding van hun vruchtjes door regen. Hierdoor worden de vruchtjes van de moederplant weggeslingerd en verspreid over de omgeving. Een andere vorm van verspreiding vindt plaats via de wind ( anemochorie ). De elastische en enigszins langwerpige stengels worden door windvlagen bewogen, waardoor de kleine vruchtjes worden verspreid. Vruchtjes worden ook verspreid door dieren ( zoochorie ), met name regenwormen , schapen en runderen . Ten slotte dragen zelfs mensen bij aan de verspreiding ( antropochorie ). Madeliefjes vermeerderen zich zowel generatief via zaden (vruchtjes) als vegetatief.

Zoals gezegd Madeliefje plant zich ongeslachtelijk voort doordat zich in de oksels van de bladeren zijstengels vormen, die kunnen uitgroeien tot een nieuw rozet. Die stengeltjes worden niet zo lang, waardoor de planten dichte matten kunnen vormen. Ze plant zich ook via zaden voort. De vruchten zijn niet voorzien van een pappus zoals die van veel soorten uit de Asteraceae-familie 

Namen in andere talen

  • Frysk: Koweblomke
  • English: Daisy
  • Français: Pâquerette
  • Deutsch: Gänseblümchen
  • Espanõl: ?
  • Italiano: Pratolina comune
  • Svenska: Tusensköna
  • Norsk: Tusenfryd
  • Dansk: Tusindfryd

verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Daisy. Deze naam komt van het Engelse Day's eye, refererend aan het feit dat dit bloemetje s'nacht compleet sluit en overdag als een oog weer opent.

Voor de verspreiding van het Madeliefje in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Pâquerette. Dit betekent "paasbloem. Het is voor mensen met een religieuze overtuiging een symbool voor verrijzenis. Het madeliefje is een van de vele bloemen die rond pasen bloeit. Het plantje viel kennelijk op. Misschien wel omdat madeliefjes veelvuldig voor komen op grasvelden.

De Duitse naam is Gänseblümchen. Dit betekent "ganzenbloemetje". Waarschijnlijk bloeide dit plantje vaak op ganzenweide. De naam komt al uit 1600 na Chr. Maar heel verwarrend Google vertaald Gänseblümchen met Margriet.

De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik de meest gebruike naam niet ken.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Pratolina comune. Dit betekend "gewoon madeliefje". Het Gewoon is ter onderscheid van andere Madeliefjes-soorten die in Italië voor komen.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Tusensköna. Tusen betekent "duizend". Aanvankelijk werd dit woord eerst gebruikt bij soorten die letterlijk zo heette, zoals bijv. Duizendblad (Achillea milefolium), dit gebeurde al in de 17e eeuw. Maar later kreeg het meer een figuurlijke betekenis. Sköna betekent letterlijk "onderscheid" maar ook "schoonheid". Het is dus een Zweeds zelfstandig naamwoord dat is afgeleid van het eerste deel van de wetenschappelijke  naam. Dit is al bekend sinds de 18e eeuw (EG Liljeblad 1798).

Voor de verspreiding van Madeliefje in Zweden zie deze kaart.

De Noorse en Deense naam zijn nagenoeg gelijk  Tusenfryd/Tusindfryd. Letterlijk betekent dit "duizend maal vreugde. Het woord Vreugde wordt nergens uitgelegd. Maar volgens eigen interpretatie slaat de vreugde op het begin van de lente.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, zelden licht beschaduwde plaatsen op vochtige, matig voedselrijke tot voedselrijke, betreden, beweide of vaak gemaaide, min of meer verdichte, vaak bemeste grond (alle grondsoorten).

Groeiplaats
Grasland (weiland, gazons en regelmatig betreden en begraasde grasvelden), bermen, dijken, plantsoenen, tussen straatstenen, uiterwaarden en zeeduinen (duinvalleien).

Verspreiding

Nederland
Algemeen.

Vlaanderen
Zeer algemeen.

Wallonië
Zeer algemeen.

Wereld
In Europa, behalve in het noordoosten. Ook in Zuidwest-Azië. Ingeburgerd in delen van Noord- en Zuid-Amerika, Zuidoost-Azië en Nieuw-Zeeland.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Planten in het nieuws

Verspreiding Madeliefje

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's