Aardaker

Algemeen

Eerlijk is eerlijk, ik wist voordat ik Aardakker zag in een heemtuin niet eens van het bestaan van deze plant af. Na wat leeswerk zag ik toch dat Aardaker enkele interessante toepassingen had. Zo las ik op de Engelse Wikipagina het volgende; In de volkstuintjes van Midden-Europa wordt Lathyrus tuberosus tegenwoordig af en toe geteeld vanwege zijn geur, uiterlijk en eetbare knollen. In de 16e eeuw werden de bloemen van de plant gedestilleerd om parfum te maken. In de 18e eeuw werd de plant op grotere schaal geteeld in de Neder- Rijnvallei in Duitsland en in Nederland . Na de oogst werden de knollen gekookt of geroosterd voor menselijke consumptie. Tegelijkertijd was de wortelpeulvrucht met de "zachte nootachtige smaak" in trek op de Franse markt. De productie van gefermenteerde dranken of brood waren incidentele andere toepassingen van de knol, terwijl uit de zaden kon worden olie werd geperst.  Teveel consumptie van knolletjes, olie e.d. kon wel leiden tot lichamelijke klachten want de zaden in de peulen zijn giftig als ze rauw worden gegeten. Ze veroorzaakten vergiftiging tijdens hongersnoden vanwege de aanwezigheid van fytinezuur. Aardaker bloeit in Juni tot en met Augustus.

Er komen minstens 9 Lathyrus (Lathyrus) soorten in het wild voor in Nederland:

  • Aardaker (Lathyrus tuberosus) - Vrij zeldzaam
  • Boslathyrus (Lathyrus) - Zeldzaam
  • Brede lathyrus (Lathyrus latifolius) - Algemeen/verwilderde tuinplant
  • Graslathyrus - (Lathyrus nissolia) - Zeldzaam
  • Moeraslathyrus (Lathyrus palustris) - Vrij zeldzaam
  • Naakte lathyrus (Lathyrus aphaca) - Zeer zeldzaam
  • Ruige lathyrus (Lathyrus hirsutus) - Zeldzaam
  • Veldlathyrus (Lathyrus pratensis) - Algemeen
  • Zeelathyrus (Lathyrus japonicus) - Zeer zeldzaam

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

Verklaring Nederlandse naam

Nederlandse plantennamen zijn te vinden op een standaardlijst opgesteld door FLORON en Naturalis. Nieuwe Nederlandse namen voor wilde planten worden niet zomaar gekozen. Een comité van Nederlandse en Vlaamse taxonomen beoordeelt de voorstellen. Zelf een voorstel voor een nieuwe naam doen, mag natuurlijk. Zeker als de nieuwe soort zelf is gevonden. Iedereen vanaf Nederlands sprekend België tot aan Friesland moet tenslotte weten dat het om dezelfde plant gaat.

Vaak hebben planten al een Nederlandse naam. Dat is bijvoorbeeld het geval bij soorten die al geruime tijd in België voorkwamen, en bij cultuurgewassen. Voor namen van cultuurgewassen wordt ook gebruik gemaakt van de Standaardlijst van Nederlandse namen van cultuurplanten van NAK tuinbouw.

De commissie voor Nederlandse Plantennamen bestaat uit de volgende disciplines:

De naam Aardaker is als volgt te verklaren. U leest het goed, er staat Aker en niet Akker. Aker is Een oud Germaans woord voor eikel of vrucht van de eik. Omdat de knolletjes van de plant wat weghebben van een eikel. Deze knolletjes met verschillende toepassingen (zie paragraaf algemeen) groeiden bij de wortels onder de grond. Dus kreeg de plant de naam Aardeikel, wat in de volksmond verbasterde tot Aardaker.

Meer

Zie ook de wetenschappelijke verklaring

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Het volgende verhaal qua Bevruchting & verspreiding geldt voor Aardaker maar bijna elke andere soort in de familie van de Vlinderbloemigen (leguminoceae). Er zijn dan per soort verschillende soorten bestuivers maar het principe blijft het zelfde. De bloemen zijn tweeslachtig (hermafrodiet) en zelfbestuiving vindt ook daadwerkelijk plaats. Maar de meeste bestuiving gaat via insecten.

De bloemen zijn hier voor speciaal ontworpen. Deze bloemen worden voornamelijk bezocht door insecten met een lange zuigbuis , zoals honingbijen ( Apis ), hommels ( Bombus ) en sommige vlinders (Lepidoptera). Deze insecten verzamelen nectar en stuifmeel. Wanneer de bezoekende insecten druk uitoefenen op het kroonblad en de vleugels, voornamelijk met hun kop, worden de stempel en de meeldraden uit de kiel gedrukt en tegen de onderkant van de kop van het insect gedrukt. Dit maakt bestuiving mogelijk. Wanneer de druk op het kroonblad wordt losgelaten, keren de stempel en de meeldraden terug naar hun oorspronkelijke positie in de kiel. De stamper is meestal langer dan de meeldraden en licht gebogen. De meeldraden barsten open, zelfs in de knop. Nectar wordt afgescheiden aan de basis van de bloembuis. Onderstaand plaatje laat de opbouw van de bloem goed zien

Vlinderbloemige bloem: 1 = vlag; 2 = zwaarden; 3 = kiel

Nog een verhaaltje van de Duitse Wikipagina; De meeste klaversoorten zijn allogaam, wat betekent dat bestuiving plaatsvindt door kruisbestuiving . De hoogste bevruchtingsgraad wordt bereikt met stuifmeel van een andere plant van dezelfde soort ( xenogamie ). Bij Rode klaver (Trifolium pratense) vindt de bevruchting plaats tussen 18 en 50 uur na de bestuiving, afhankelijk van de temperatuur. Een relatief hoge luchtvochtigheid van 93 tot 98% is essentieel voor een goede stuifmeelproductie. Sommige soorten zijn echter autogaam (zelfbestuivend). In deze gevallen is de kans op succesvolle bevruchting lager. Een paar soorten zijn zelfs cleistogaam , wat betekent dat de bloemen helemaal niet opengaan tijdens de bloei.

De knollen van de plant vormen uitlopers en nieuwe wortels tijdens de ontwikkeling van de plant. De knollen kunnen nieuwe stengels vormen en uitgroeien tot een aparte plant. Het delen van knollen is mogelijk wanneer de plant in de herfst in rust is. Vegetatieve vermeerdering van Aardaker is zeer succesvol.

Namen in andere talen

  • Frysk: ?
  • English: Tuberous pea
  • Français: Gesse tubéreuse
  • Deutsch: Knollen-Platterbse
  • Espanõl: ?
  • Italiano: Cicerchia tuberosa
  • Svenska: Knölvial
  • Norsk: Jordflatbelg
  • Dansk: Knold-Fladbælg

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Tuberous pea. Dit betekent "knolvormige erwt". Het woord Tuberous is de Engelse naam voor het tweede deel van de wetenschappelijke naam en verwijst naar de wortelknollen. De erwt (Pisum sativum) verwijst dat deze plant, een Lathyrus-soort, uit dezelfde familie komt als de Erwt, de Vlinderbloemigen (Leguminosae).

Voor de verspreiding van Aadaker in Engeland zie deze kaart.

De Franse en Duitse naam nagenoeg gelijk, Gesse tubéreuse/Knollen-Platterbse. Dit betekent beide "knolvormige Lathyrus". Dus bijna hetzelfde als de Engelse naam.

De  naam is Voor de verspreiding van Aardaker in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn zoveel varianten dat ik niet weet welke naam het meest gebruikt wordt.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Cicerchia tuberosa. Cicerchia verwijst naar eetbare peulvruchten. Het woord komt van het Latijnse Cicer en betekent chick pea (Cicer aristinum). Tuberosa betekent wederom "knolvormig".

De Zweedse naam is Knölvial. Dit betekent "knolvormig flesje" Een Lathyrus-soort heet in Zweden altijd Vial. Waar dit flesje (eigenlijk een injectievloeistof-flesje) naar verwijst is mij onbekend. Misschien de zaaddozen?

Voor de verspreiding van Aardaker in Zweden zie deze kaart.

De Noorse en Deense naam is nagenoeg gelijk, Jordflatbelg/Knold-Fladbælg. Dit betekent "aard blaasalg/knolvormoge blaasbalg". Waarschijnlijk word de capsule-vrucht van de Aardaker qua vom vergeleken met een blaasbalg.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, open tot grazige plaatsen op matig droge tot vochtige, matig voedselrijke, maar stikstofarme, kalkhoudende grond (rivierklei, leem, löss, zavel en zand).

Groeiplaats
Akkers (randen van lemige graanakkers), langs spoorwegen, bosranden, struwelen, heggen, plantsoenen, ruigten, stortterreinen, braakliggende grond, grasland (o.a. open plekken op rivierdijken), bermen, waterkanten (vooral hoge, steile slootkanten) en zeeduinen (duinvalleien en verlaten duinakkertjes).

Verspreiding

Nederland
Vrij algemeen in het rivierengebied en in Zeeland. Vrij zeldzaam in de Hollandse duinen en Zuid-Limburg. Elders zeer zeldzaam.

Vlaanderen
Vrij zeldzaam in het kustgebied (het meest in de Polders). Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.

Wallonië
Vrij algemeen in de Leemstreek, het Maasdistrict en Lotharingen (de zuidelijke Ardennen). Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.

Wereld
Van Midden-Azië door Oost- en Midden-Europa tot in Noord-Spanje. Ook in Engeland en het Oostzeegebied. Ingeburgerd in Noord-Amerika.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Aardaker

 Verspreiding Aardaker

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's