Cichorium intybus

Algemeen

Deze helderblauwe composiet is met geen enkel andere plant te verwarren want er bestaat simpelweg geen andere blauwe composiet. De opvallende bloeiwijzen zijn slechts één dag open en sluiten zich meestal alweer in de vroege middag. Hoewel oudere publicaties stellen dat de bloemen alleen 's ochtends open zijn ligt de werkelijke openingstijd van de bloemen tussen 4 en 7,5 uur en hangt deze af van de temperatuur, de daglengte en het aantal bloembezoekers. In de herfst zijn er ook in de late namiddag soms nog open bloemen te vinden. Wanneer de bloemen gesloten zijn, valt de plant nauwelijks op in zijn omgeving.

Het is algemeen bekend dat van Cichorei een soort koffie werd gemaakt, uit nood want echt lekker was hij niet. Al in 1775 ontdekte twee Franse artsen, Harpong en Brunon, dat de geroosterde en gemalen wortel geschikt was om als surrogaat (vervanging) te dienen voor echte koffie. Dit omdat import van echt koffie te duur of onmogelijk was, zeker gedurende de 2e wereldoorlog. Ik las dat deze koffie nog steeds te koop is. O.a. bij Holland & Barrett. De Cichorei voor koffie e.d is een ondersoort, de Chichorium sativum. Ook is bekend dat van deze Cichorei Brussels lof of Groenlof gekweekt kan worden. Dit werd omstreeks 1850 ontdekt omgeving Brussel (logisch!) door Fransiscus Bressiers, hoofdtuinman van Société royale d'horticulture belge (Brussel). 

Er zijn verschillen die je kan terug vinden in een goede flora. Want er zijn nog meer varianten. Dus de echte wilde variant heet alleen Cichorium intybus. De plant wordt echter veelvuldig ingezaaid wat het erg moeilijk maakt om te bepalen of het een wild exemplaar is. Wilde Cichorei bloeit in Juli en Augustus.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Cichorium intybus L.

Het woord Cichorium is afgeleid van de woorden Kio (Grieks) wat "ik ga/kom" betekent en Chorion (Grieks) wat "veld" betekent. Samen wordt hiermee bedoeld dat deze plant juist niet in het veld of op de akker bloeit maar aan de rand of langs de weg. De Duitse naam is ook niet voor niks Wegwarte (wegenwachter).

Naast de praktische verklaring is er ook een prachtige sage over Cichorei. Overal te vinden maar deze wil ik u niet onthouden. Hij staat op Flowerology met illustratie gemaakt door de eigenaresse van de site, Chantal Bourgonje:

Er was eens een jonge ridder die verliefd werd op een edele dame. Ze had de helderste blauwe ogen en een glimlach zo stralend dat zelfs de zon verliefd op haar werd.

Haar naam was Lady Chicory.

De jonge ridder maakte haar het hof en al snel hield ze meer van hem dan van wat dan ook ter wereld. Maar de zaken waren niet eenvoudig. Het was het jaar 1195, de tijd van de kruistochten , en het was de plicht van een ridder om voor zijn koning te vechten. Dus toen Hendrik VI, keizer van het Heilige Roomse Rijk, alle jongemannen opriep om zich bij de kruistochten aan te sluiten en te vechten om Beiroet weer onder het koninkrijk Jeruzalem te brengen, moest de ridder zijn geliefde achterlaten.

Acht jaar eerder, tijdens de vorige kruistocht tegen Sultan Saladin in 1187, was de strijd zo hevig geweest dat de meeste mannen nog niet van de oorlog waren teruggekeerd. Het was dan ook niet meer dan logisch dat Vrouwe Chicory alles probeerde wat ze kon bedenken om haar geliefde tegen te houden. Ze huilde en smeekte, maar hoe hard ze ook huilde en hem smeekte om te blijven, hij zei haar dat hij moest gaan – het was zijn plicht om het heilige land te redden.

Toen het eindelijk tijd was om afscheid te nemen, beloofde de jonge ridder dat hij zou terugkeren, maar alleen als zij beloofde op hem te wachten. En vanaf die dag liep Vrouwe Chicory elke zonsopgang het pad af waar ze uit elkaar waren gegaan en keek in de verte, in de hoop hem terug te zien. Maar elke zonsondergang liep ze alleen naar huis.

Na maanden en maanden wachten werd ze te zwak om het pad op en neer te blijven lopen en bleef ze geworteld op dezelfde plek. Wachtend. Maanden en vervolgens jaren gingen voorbij en Lady Chicory wachtte nog steeds. Geworteld op dezelfde plek. Nooit de hoop opgevend. En langzaam groeiden er wortels uit haar voeten en bloeiden er bloemen, zo blauw als haar ogen, overal om haar heen.

Vanaf dat moment, elke zonsopgang, openen de felblauwe bloemen zich en langzaam, voordat de avond valt, sluiten ze zich, bedroefd omdat de jonge ridder nog steeds niet is teruggekeerd. Vandaag de dag zie je Vrouwe Chicory nog steeds langs velden en landweggetjes staan, haar blauwe ogen gericht op de zon, in de hoop dat haar dappere ridder ooit zal terugkeren.

 

Intybus is Latijn en betekent respectievelijk"in" en "buis" verwijzend naar de holle stengel.

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter  beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij Cichorium intybus in de publicatie Species Plantarum.

   

Meer

Zie ook de Nederlandse verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

 De mooie blauwe bloemen van Cichorei zijn tweeslachtig (hermafrodiet) en zelfbestuiving vindt ook daadwerkelijk plaats. Maar in eerste instantie is er kruisbestuiving middels insecten. zoals de broekbij , en zweefvliegen. en ook door dag- en nachtvlinders. Op de prachtige foto (nr. 7) van Frank Huisman is te zien wat een insect ongeveer ziet als je het UV-spectrum zichtbaar maakt door biofluorescentie-fotografie toe te passen. Het contrast tussen de kroonblaadjes en de meeldraden met stuifmeelpollen wordt veel groter zodat een bezoekend insect meteen ziet waar hij of zij heen moet. De kroonblaadjes 'vallen' bijna compleet weg zodat de meeldraden nog beter zichtbaar zijn. De oplichtende puntjes zijn losliggende stuifmeelkorrels. De bevruchte zaden vallen uiteindelijk op de grond en worden vervolgens voornamelijk verspreid door insecten zoals mieren. Vogels lusten de zaden ook en morsen soms enkele exemplaren ergens anders. Zo vindt ook verspreiding plaats.

Namen in andere talen

  • Frysk: Sûkerei
  • English: Chicory, Belgium endive
  • Français: Chicorée sauvage
  • Deutsch: Wegwarte
  • Espanõl: Achicoria de raíz
  • Italiano: Cicoria comune
  • Svenska: Cikoria
  • Norsk: Sikori
  • Dansk: Cikorie

verklaring Buitenlandse namen

Zowel de Engelse, Franse, Zweeds, Noorse, Italiaanse en Deense naam is een variant op de wetenschappelijke naam Chichorium.

De Engelse naam is soms Belgium Endive en is ontstaan uit de cultuurvorm van wilde Cichorei. Deze gekweekte vorm heeft grotere en dikkere wortels en bredere bladeren dan de in het wild voorkomende soort.

De Duitse is Wegwarte. Dit betekent "wegenwachter". Dit omdat de plant heel vaak langs de kant van de weg staat en "op wacht" staat.

Voor de verspreiding van Wilde cichorei  in Engeland zie deze kaart.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

Voor de verspreiding van Wilde cichorei in Zweden zie deze kaart.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige plaatsen op matig droge tot vochtige, matig voedselrijke tot voedselrijke, kalkrijke en vaak verdichte grond (zavel, klei en puin).

Groeiplaats
Grasland (vochtig, licht bemest grasland, weiland, ruige grazige begroeiingen en uiterwaarden), bermen, wegranden (in de overgang van wegdek naar berm), rivierdijken, langs spoorwegen (spoorbermen), braakliggende grond, akkers (akkerranden) en puin.

Verspreiding

Nederland
Vrij algemeen. Het meest  in het rivierengebied. Vrij zeldzaam in het oosten en noordoosten van het land.

Vlaanderen
Vrij algemeen. Het meest in de Leemstreek en de Maasvallei. Zeldzaam in de Kempen.

Wallonië
Vrij algemeen in het Maasgebied en in de zuidelijke Ardennen. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam.

Wereld
Oorspronkelijk uit het Middellandse-Zeegebied. Nu in alle werelddelen, in gebieden met een warm of gematigd klimaat.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Cichorium intybus

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's