Algemeen
Op de website van Flora van Nederland staat een leuke omschrijving waar deze plant te zien; De plant komt voor op voedselrijke grond bij heggen, bosranden, op dijken en in bermen. De plant komt van nature voor in Eurazië en is in Nederland te beschouwen als een soort uit het Zuid-Limburgse en Fluviatiel district. Je treft het dan ook aan in het Geuldal, het Maasdal, langs Rijn en Waal en de gelderse IJssel. Daarmee bereikt het ook de noordelijke areaalgrens. Het is de naamgever van de bloemrijke Kruisbladwalstro-associatie, die het midden houdt tussen een zoomvegetatie en een grasland. En laat deze plant nou net in het Limburgse Geuldal gezien zijn (en gefotografeerd). Het is een beetje vreemd gezicht. Je ziet een Walstro-soort , bijv. Geel walstro (Galium verum) want de bloemen lijken maar door de dikke harige stengel en de 4 stengelblaadjes weet je dat de plant dat niet is. De juiste soort is al snel gevonden want er zijn geen vergelijkbare planten te vinden. Vroeger werd uit de wortel een rode kleurstof gewonnen. Kruisbladwalstro bloeit in April tot en met Juni.
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Verklaring Wetenschappelijke naam
Hoe komt een wetenschappelijke naam tot stand?
Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.
Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.
De officiële wetenschappelijke naam is Cruciata laevipes Opiz.
Cruciata is Latijn en betekent "gekruiste" naar aanleiding van de stand van de stengelbladeren die als een soort krans om de stengel heen staan.
Het woord Laevipes combineert de Latijnse termen Laevis dat "glad" betekent en pes dat is afgeleid van Pedis dat "voet of steel" betekent. Dit verwijst naar de gladde basis van de stengel. Echt alleen het onderstukje, de rest van de stengel is behoorlijk afstaand behaard.
Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit Opiz.
Dit staat voor Philipp Maximilian Opiz , ook bekend als Filip (5 juni 1787 - 20 mei 1858). Hij was een klerk en taxonoom bij het Oostenrijkse Keizerlijke en Koninklijke Bosbouwagentschap, die een belangrijke bijdrage leverde aan de botanische wetenschap in Bohemen. Opiz wijdde zijn leven aan de botanie, verzamelde waardevolle plantencollecties en schreef wetenschappelijke studies en verhandelingen. Vanaf 1818 werkte hij aan een uitgebreide topografie van Bohemen en in 1819 richtte hij een planten-, zaden- en insectenbeurs op. Zijn levenswerk behoort tot de belangrijkste fundamenten voor de ontwikkeling van de botanie in Bohemen. Hij was lid van tal van genootschappen. Op dertienjarige leeftijd schreef hij al een "Calendarium Florae Caslaviensis", met informatie over de locatie, bloeitijd en beschrijving van de planten die in het wild groeiden rond Czaslau en de directe omgeving. Zijn naam is niet alleen bewaard gebleven in de naam van talrijke plantensoorten, maar heeft ook de naam Opizia gegeven aan een geslacht uit de grassenfamilie (Poaceae). In 1852 beschreef hij de soort als ? in de publicatie Seznam rostlin květeny české. v. Praze Nr.34

Interessant is dat deze plant een paar keet eerder is beschreven. Een keer in 1828 in de Flora batava. Op deze scan staat precies beschreven waarin de plant eerst werd ingedeeld (Valantia) en waarin in 1828 (Galium),

Maar in 1717 publiceerde Giovanni Antonio Scopoli de plant al in bij het Walstro-geslacht (Galium) in de publicatie Flora Carniola

Meer
Zie ook de Nederlandse verklaring
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De binnenste bloemen van Kruisbladwalstro zijn mannelijk en vallen snel af, terwijl de buitenste tweeslachtig zijn en de vrucht produceren. De bloemen ruiken naar honing. De nectar ligt vrij, zodat ook insecten met korte slurven hem kunnen bemachtigen. De plant word uitsluitend door insecten bestoven want zelfbestuiving is onmogelijk want de bloemen zijn protandrisch. Dit betekent dat de vrouwelijke en mannelijke delen niet gelijktijdig vruchtbaar zijn. De bevruchte zaden worden o.a. via het water verspreid daar de plant vaak bij rivieren/beken te vinden is. Ik heb 1 keer gelezen dat Kruisbladwalstro zich ook vegetatief vermeerdert.
Namen in andere talen
- Frysk: ?
- English: Crosswort
- Français: Croisette commune
- Deutsch: Gewimpertes Kreuzlabkraut
- Espanõl: ?
- Italiano: Cruciata pelosa, Crocettona comune
- Svenska: Korsmåra
- Norsk: Korsmaure
- Dansk: Korsblad
Verklaring Buitenlandse namen
De Engelse naam is Crosswort. Dit betekent natuurlijk "kruiskruid". Wort is de algemene benaming in Engeland voor "kruid".
Voor de verspreiding van Kruisbladwalstro in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Croisette commune. Dit betekent "gewoon kruisje". Mooie naam zelfde strekking. Overigens;
Veel plantensoorten beginnen met de naam Gewoon/Gewone. Hiermee word vaak bedoelde 'de meest voorkomende'. Het betekent niet dat deze soort niet zeldzaam is. Dit is afhankelijk van de soort. Ook vaak word met het woord Gewoon/Gewone onderscheid gemaakt tussen soorten uit het zelfde geslacht. Bijv. harige/glanzende/grote etc. Dit alles geldt ook voor het woord Vulgaris/Vulgare dat vaak aan het eind van een wetenschappelijke naam staat.
De Duitse naam is Gewimpertes Kreuzlabkraut. Dit betekent "gewimperde stremselkruid". Deze naam behoeft enige uitleg. Met het gewimperde word verwezen naar de behaarde (gekruisde) stengelblaadjes. De haren staan als een soort oogwimpers langs de bladrand. Met stremselkruid word bedoeld dat de plant vroeger werd ingedeeld bij het Walstro-geslacht. Dit geslacht staat bekend dat het vroeger werd gebruikt om melk mee te stremmen.
Voor de verspreiding van Kruisbladwalstro in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn te veel varianten om te weten welke de meest gebruikte naam is.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Italiaanse naam is Cruciata pelosa. Dit betekent "harige kruisbladige". Of Crocettona comune. Dit betekent waarschijnlijk "gewone kruisbek".
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
De Zweedse en Noorse naam is min of meer gelijk, Korsmåra/Korsmaure/. Dit betekent "kruiswalstro".
Voor de verspreiding van Kruisbladwalstro in Zweden zie deze kaart.
De Deense naam is Korsblad. Dit betekent ook Kruisblad
Ecologie & Verspreiding
Ecologie
Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde plaatsen op matig droge tot meestal vochtige, matig voedselrijke tot voedselrijke, vaak kalkhoudende grond (zand, leem, zavel, klei, löss en mergel).
Groeiplaats
Rivierdijken, bermen, heggen, struwelen, hakhout, bosranden (voedselrijke zomen), langs holle wegen, bossen (grazige plekken in loofbossen op klei), rivierduinen (rivierduinbosjes), langs spoorwegen ( spoorbermen) en waterkanten (slootkanten en ruigten langs beken).
Verspreiding
Nederland
Plaatselijk vrij algemeen in het rivierengebied, vrij zeldzaam in Zuid-Limburg en zeer zeldzaam in laagveengebieden, in de Hollandse duinen en in het oosten en midden van het land.
Vlaanderen
Algemeen in de Maasvallei en de Leemstreek. Elders zeldzaam tot zeer zeldzaam. Achteruitgaand.
Wallonië
Algemeen, maar zeldzaam in de Ardennen.
Wereld
West-Azië en Zuid- en Midden-Europa. Noordwestelijk tot in Nederland en Groot-Brittannië.
Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL
Verspreiding Kruisbladwalstro

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten