Equisetum fluviatile

Algemeen

Holpijp is binnen de Paardenstaartfamilie een algemene plant. Bekijk Holpijp eens van dichtbij want hij is zeer mooi. Hij heeft net als Heermoes (Equisetum arvense) geen bloemen maar dat maakt hem niet minder mooi. Net als alle andere Paardenstaarten is deze plant een nakomeling van een oerplant (Calamites) die ongeveer 400 miljoen jaar geleden in het Paleozoïcum, het geologisch tijdperk tussen 542 en 251 miljoen jaar geleden, bossen vormde. Regelmatig worden van deze oerplant nog fossielen gevonden (zie foto hieronder).

Het meest opvallende vind ik de twee verschijningsvormen bij sommige soorten. In April verschijnen de zogenaamde fertiele stengels. Deze verspreiden de sporen, het is dus geen zaadplant. Deze  fertiele stengels hebben geen chlorophyl. Dat betekent dat ze niet groen zijn. De beginende plantenliefhebber zal dan ook best wel verbaasd zijn wat te zien (zie foto's). Als deze zijn afgestorven komen de "dennentak" achtige stengels boven de grond. Niet alle Paardenstaart-soorten vormen fertiele stengels.Bij o.a. Heermoes (Equisetum arvense) en Reuzenpaardenstaart (Equisetum telmateia) is dit wel het geval, bij Holpijp niet. Holpijp is te zien in April en Mei.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen minstens 8 Equisetumsoorten in het wild voor in Nederland:

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Verklaring Wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Equisetum fluviatile L.

Equisetum komt van Equus (Latijn) en betekent "paard", en Seta (Latijn) en betekent "borstel/haren". Deze plantenfamilie is dus die van de Paardestaarten.

Fluviatile komt van Fluvialis (Latijn) en betekent "in/bij een rivier". Deze plant groeit graag in de buurt van water maar bij een hoog grondwaterpeil groeit hij ook goed.

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter  beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij Equisetum fluviatile in de publicatie Species Plantarum.

   

Meer

Zie ook de Nederlandse naaam.

Bevruchting en verspreiding

Een Paardenstaat-soort (Equisetum) is geen gewone plant met meeldraden en stempels e.d. Bestuivers zijn er ook niet. Deze soort verspreid zich m.b.v. sporen. Van juni tot in augustus verschijnen er sporen-aren op de top van de hoofdstengel van Bospaardenstaart, die in het begin bijna geheel omhuld zijn door de tanden van de bovenste afstaande schede. De eivormige aren zijn tot 10 mm lang met bovenaan een stekelpunt. Als de aren rijp zijn verdrogen ze en vallen daarna af. De aar bestaat uit sporangioforen. Daarin zitten de sporen. Deze sporen komen alleen uit de sporangiën vrij bij droog weer, omdat de spleet van het opengesprongen sporangium zich bij vochtig weer sluit. In een droge omgeving kunnen die sporen ook, zoals boven gezegd is, hun vleugels uitspreiden en dus verspreid worden. Vallen zij dan op een zeer droge plek, dan blijven de vleugels uitgespreid, zodat een volgende windstoot ze weer meevoert naar een andere plaats. Is het daar vochtiger, dan rollen de banden zich weer om de sporen en deze blijven liggen en gaan daar door het vocht ontkiemen. Na het afvallen van de stekel punt kleurt de aar groen en krijgt deze groene zijtakken. Elke paardenstaart, dus ook deze soort, kan zich prima vegatatief voortplanten m.b.v. rhizomen.

Namen in andere talen

  • Frysk: Houtpylk
  • English: Water horsetail
  • Français: Prêle des eaux
  • Deutsch: Teich-Schachtelhalm
  • Espanõl: Equiseto mayor
  • Italiano: Equiseto fluviatile
  • Svenska: Sjöfräken
  • Norsk: Elvesnelle
  • Dansk: Dynd-Padderok

verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Water horsetail. Dit betekent "waterpaardenstaart". De eerste naam geeft aan dat de plant graag in de buurt van water groeit. Als de grond maar goed vochtig is. Dit wordt ook bij de wetenschappelijke naam uitgelegd. 

Voor de verspreiding van Holpijp in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Prêle des eaux. Dit betekent letterlijk "paardenstaart van het water". Het woord Prêle stamt af van het Oudlatijnse asprella en dit is later Asper geworden. Het betekend"ruig/hard". Waarschijnlijk verwijzend naar de stengel van elke soort Paardenstaart. Des eaux betekent "van het water" dus gelijk aan de Engelse naam.

De Duitse naam is Teich-Schachtelhalm. Teeich betekent "vijver". Deze naam is puur ter onderscheid van andere paardenstaart-soorten.

Vijverpaardenstaart ( Equisetum fluviatile ) wordt vaak verward met Equisetum palustre (Lidrus). Net als Equisetum palustre kan Equisetum fluviatile ook vergiftiging bij vee veroorzaken. Vijverpaardenstaart hybridiseert ook met onder andere akkerpaardenstaart ( Equisetum arvense ); deze hybride staat ook bekend als Oeverpaardenstaart ( Equisetum × litorale ).

Het woord Schachtelhalm betekent "doosvormige stengel". Hiermee wordt de holle stengel (soort-afhankelijk hoe hol deze is) bedoeld. Dus als een doos, harde buitenkant en holle binnenkant.

De Spaanse is Equiseto mayor. Equiseto is de Spaanse benaming voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Mayor betekent "grotere". Het is één van de grootste Paardenstaart-soorten in Spanje.

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Equiseto fluviatile. Dit is de Italiaanse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Sjöfräken. Sjö betekent "meer/water". Het zou logisch zijn om te zeggen dat juist deze soort bij het water zou groeien. Maar alle Paardenstaart-soorten groeien alleen op een zeer vochtige bodem. Dus de naam is puur ter onderscheid. Het woord Fråken betekent "sproet" verwijzend naar de sporen van de plant. Een Paardenstaart-soort heet in Zweden meetstal Fräken. Ervoor staat het woord om welke soort het gaat. In dit geval dus Sjö.

Voor de verspreiding van Holpijp in Zweden zie deze kaart.

De Noorse naam is Elvesnelle. Dit betekent Dit betekent letterlijk "rivier haspel". Het gedeelte tussen het punt waar de "zijstengels" uitkomen lijkt op een ouderwets spinhaspel.

De Deense naam is Dynd-Padderok. Dit betekent "moeras-amfibie haspel". Uiteraard is hier een verklaring voor nodig. Het woord Moeras wordt uitgelegd bij de wetenschappelijke naam. Het woord amfibie geeft aan dat deze plant zowel op het droge als in een zeer vochtige omgeving kan groeien. Het woord Haspel wordt bij de Noorse naam uitgelegd.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot halfbeschaduwde plaatsen op natte, matig voedselrijke tot voedselrijke grond of in min of meer ondiep, zoet, hoostens zwak stromend, fosfaatarm water. Vaak met dikke lagen veenmodder en op plaatsen waar ijzerhoudend water opkwelt (alle grondsoorten, behalve zeeklei).

Groeiplaats
Moerassen (verlandingsvegetaties, afgesneden armen van de Maas en in ondiepe, verlandende sloten), water en waterkanten (vennen, veenkanalen en poelen), grasland (nat grasland en langs drinkpoelen in weiland), langs spoorwegen (spoorsloten) en bossen (moerasbossen).

Verspreiding

Nederland
Vrij algemeen, maar zeldzaam in het noordelijk zeekleigebied, in Zeeland en in Zuid-Limburg.

Vlaanderen
Vrij algemeen, maar zeldzaam tot zeer zeldzaam in het kustgebied. Het meest in de Kempen. Achteruitgegaan.

Wallonië
Vrij algemeen in de Ardennen. Elders vrij zeldzaam.

Wereld
Koude en gematigde streken op het noordelijk halfrond.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Meer

Zie ook de Nederlandse verklaring.

 

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot halfbeschaduwde plaatsen op natte, matig voedselrijke tot voedselrijke grond of in min of meer ondiep, zoet, hoostens zwak stromend, fosfaatarm water. Vaak met dikke lagen veenmodder en op plaatsen waar ijzerhoudend water opkwelt (alle grondsoorten, behalve zeeklei).

Groeiplaats
Moerassen (verlandingsvegetaties, afgesneden armen van de Maas en in ondiepe, verlandende sloten), water en waterkanten (vennen, veenkanalen en poelen), grasland (nat grasland en langs drinkpoelen in weiland), langs spoorwegen (spoorsloten) en bossen (moerasbossen).

Verspreiding

Nederland
Vrij algemeen, maar zeldzaam in het noordelijk zeekleigebied, in Zeeland en in Zuid-Limburg.

Vlaanderen
Vrij algemeen, maar zeldzaam tot zeer zeldzaam in het kustgebied. Het meest in de Kempen. Achteruitgegaan.

Wallonië
Vrij algemeen in de Ardennen. Elders vrij zeldzaam.

Wereld
Koude en gematigde streken op het noordelijk halfrond.

Verspreiding Equisetum fluviatile

 

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's