Orchis simia flowers


Algemeen

Zoals de verspreidingskaart al laat zien voelt deze orchis (net zoals vele andere) zich thuis op kalkhoudend grasland. Aangezien dit alleen voorkomt in zuid-Limburg maakt het dat deze plant meteen zeldzaam is (rode lijst 4). Deze orchis kruist soms met het Soldaatje (Orchis militaris) en is dan zeer moeilijk te herkennen. Hij bloeit in Mei/Juni.

Op de onderstaande lijst staan 25 soorten orchideeën. De meeste zijn, zoals hierboven genoemd, zeer zeldzaam tot zeldzaam. Sommige zijn zelfs algemeen. Maar alle zijn waargenomen in Nederland. Soms alleen in het puntje van Zuid-Limburg, soms enkel op de waddeneilanden en soms verspreid over een deel van het land. Zoals ook hierboven beschreven staat gebeurt het vaak dat orchideeën kruisen met andere soorten. Er ontstaan dan zogenaamde hybride soorten. Deze staan niet in de lijst.

Omdat het niet altijd even makkelijk is een Orchis op naam te brengen staat er op de site van Floron een handige zoekkaart.

verklaring Wetenschappelijke naam

De naam Orchis komt van het Griekse όρχις en betekent "testikel/teelbal". Het woord Orchis werd voor het eerst gebruikt door de Griekse filosoof en botanicus Theophrastus (371/372 - 287/286 v.Chr.) in zijn boek De historia plantarum (Dit betekent "De natuurlijke geschiedenis van planten"). Testikel/teelbal omdat veel planten uit de Orchis familie twee wortelknollen hebben. Deze knollen lijken op testikels.

Er zijn 2 verklaringen voor het woord Simia:

  1. Simia (Latijn) betekend "aap". Deze plant heeft zijn naam te danken aan zijn uiterlijk. De bloem is vuil wit of rozeachtig. De zijslippen en de lobben van de middenslip van deze orchis zijn echter paars/rood, bijna draadvormig en gekruld. Het lijkt op een mannetje met lange armen. Dit alles geeft de bloem een aapachtig uiterlijk.
  2. Simia komt van scharminkel: lang en mager persoon. Kan ook gezegd worden van een dier (bijvoorbeeld een mager paard). Het woord is een verbastering van het Middelnederlandse schaminkel (aap). Dit scheldwoord werd al opgetekend in de zeventiende eeuw.

Namen in andere talen

  • English: Monkey Orchid
  • Français: Orchis singe
  • Deutsch: Affen-Knabenkraut (Affenorchis)
  • Espanõl: Orchis monos
  • Italiano: Orchis di scimmie, Giglio omiciattolo
  • Svenska: Apor orchis
  • Norsk: ?
  • Dansk: ?

Verklaring Buitenlandse namen

Zowel de Engelse en Franse naam is nagenoeg gelijk,  Monkey Orchid/Orchis singe. Dit betekent natuurlijk "aapjesorchis".

Voor de verspreiding van Aapjesorchis in Engeland zie deze kaart

De Duitse naam is  Affen-Knabenkraut. Dit betekent "apen-knapenkruid". Veel Orchissen heten in Duitsland Knabenkraut. Dit is vanwege de twee verdikte knollen aan de uiteinde van de wortels van deze planten. Deze worden vergeleken met testikels. Ik heb het maar één keer gelezen maar een hardnekkig bijgeloof hield vol dat vrouwen die de hardere en sappigere knol van de twee aten een zoon zouden krijgen. De Duitse naam Knabenkraut zou ook hier ook op gebaseerd kunnen zijn.

Voor de verspreiding van Aapjesorchis in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is Orchis simia. De exacte naam is mij onbekend. 

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

Er zijn twee Italiaanse namen:

  1. Orchis di scimmia. Dit is de Italiaanse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.
  2. Giglio omiciattolo. Giglio betekent "lelie" en Omiciattolo betekent "mannetje". Waarom is mij nog onbekend.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Apennycklar. Apen betekent natuurlijk "apen". en Nycklar betekent "sleutels". Het is een algemene naam voor verschillende orchideeën in Zweden vanwege de vorm van bloeiwijze. Het grappige is dat Slanke sleutelbloem (Primula elatior), geen Orchidee trouwens, dezelfde naam in Nederland heeft gekregen. De oudste "Nycklarnaam" is Jungfru Marie Nycklar (Onze lieve vrouwe sleutels/Brede orchis). Anderen zijn later vernoemd. Sommige betreffen andere bijbelse persoonlijkheden zoals de Johannes Nycklar (Saint Johns keys/mannetjes Soldaatje), en Pers Nycklar (Sint Peter's sleutels/Vroege Orchis/Mannetjesorchis). Andere zijn vernoemd naar het uiterlijk, deze dus, Apennycklar (Apensleutels/Aapjesorchis).

De Noorse en Deense naam is mij onbekend.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige of soms licht beschuwde plaatsen op droge tot matig vochtige, stikstofarme en matig voedselarme, kalkrijke, maar soms kalkarme grond (löss, leem, mergel en duinzand).

Groeiplaats
Grasland (onbemest kalkgrasland, grazige kalkhellingen en beek- en rivierbegeleidend hooiland), lichte bossen (lichte bossen), bosranden, struwelen (open plaatsen en struweelranden) en zeeduinen. Vooral in berg- en heuvelgebieden.

Verspreiding

Nederland
Zeer zeldzaam in Zuid-Limburg en in de Hollandse duinen. Lang geleden ook in de duinen bij Scheveningen.

Vlaanderen
Zeer waarschijnlijk verdwenen. Vroeger in de Voerstreek.

Wallonië
Zeer zeldzaam in het Maasgebied en in La Calestienne.

Wereld
Zuidwest- en West-Europa, het Middellandse-Zeegebied en Zuidwest-Azië. Noordelijk tot in Nederland en Zuidoost-Engeland.

Meer

Zie ook de Nederlandse verklaring.

Verspreiding Orchis simia

Verspreiding Orchis simia

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten