Petasites japonicus (foto Willem Braam)

Algemeen

Alhoewel het qua naam bijzonder zou zijn dat Japans hoefblad en de onderstaande soorten van het zelfde geslacht zouden zijn, bijv. het Groot hoefblad (Petasites hybridus), het is dus wel het geval.Japans hoefblad is door Philipp Franz von Siebold meegenomen uit Japan in de eerste helft van de negentiende eeuw en wordt vaak aangeplant in vochtige parkachtige bossen en in veel tuinen.  Maar Japans hoefblad is al langer bekend in Japan. Onderstaande foto is een afbeelding uit 1804 uit de Japanse plantenencyclopedie van Seikei Zusetsu.

Er bestaat in Japan een folklore die verteld dat er een soort dwergen wonen onder de grote bstengelbladeren van Fuki, want zo heet Japans hoefblad in Japan. De Ainu (oorspronklelijke bewoners van Noord-Japan) noemen de voormalige bewoners van Korpokkur , ofwel " mensen die onder de grond leefden"; de naam kan ook worden geïnterpreteerd als "mensen onder de fuki", en ze worden in kunst en mythologie vaak geassocieerd met fuki-bladeren. De plant is in Nederland een niet ingeburgerde adventieve soort die kan verwilderen maar aan het verspreidingskaartje te zien niet vaak.  Japans hoefblad bloeit in April en Mei.

Er komen minstens 4 soorten Hoefblad (Petasites) in het wild voor in Nederland:

  • Groot hoefblad (Petasites hybridus) - algemeen
  • Japans hoefblad (Petasites japonicus) - vrij zeldzaam/verwilderde tuinplant
  • Winterheliotroop (Petasites pyrenaicus) - zeldzaam/verwilderde tuinplant
  • Wit hoefblad (Petasites albus ) - zeldzaam/verwilderde tuinplant

Verklaring wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Petasites japonicus (Siebold & Zucc.) Maxim.

Petasites komt van Petasos (Grieks) en betekent "breedgerande hoed". Dit slaat op het grote blad van deze plant dat ontstaat na de bloei. Het werd vroeger gebruikt als paraplu of parasol (niet als hoed).

Japonicus is een soort Latijnisering en betekent natuurlijk "afkomstig uit Japan.

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter  beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit (Siebold & Zucc.) Maxim.

Siebold staat voor Jonkheer Philipp Franz Balthasar von Siebold (17 februari 1796 –18 oktober 1866). Hij was een van de westerlingen die in Japan lessen in (westerse) medicijnen gaf.  Hij werd bekend door zijn verzamelingen op het gebied van de Japanse flora en fauna en volkenkunde. Zijn bekendste werk is de Flora Japonica die Joseph Gerhard Zuccarini schreef met gebruikmaking van von Siebold's materiaal. Bij zijn buitenhuis 'Nippon' in Leiderdorp (nu binnen Leiden) legde hij een kwekerij aan voor zijn meegebrachte Japanse planten. Nu bekende tuinplanten werden mede door Von Siebold naar Europa gebracht. Vanuit de Hortus botanicus Leiden begonnen vele van deze planten de verovering van de Europese tuinen, zoals hosta, hortensia en diverse azalea's. Von Siebold heeft ook de Japanse duizendknoop meegenomen naar Europa.

Zucc. staat voor Joseph Gerhard Zuccarini (10 augustus 1797 - 18 februari 1848) was een Duits botanicus. Hij werkte o.a. veel samen met Philipp Franz von Siebold, en hielp hem bij de beschrijving van zijn collecties uit Japan voor de Flora Japonica. In 1846 beschreef hij samen met von Siebold de soort als Nardosmia japonica in de publicatie Abhandlungen der Mathematisch-Physikalischen Classe der Königlich Bayerischen Akademie der Wissenschaften.

     

Maxim. staat voor Carl Johann Maximovich (ook Karl Ivanovich Maximovich , Russisch: Карл Иванович Максимович; 23 november 1827 - 16 februari 1891) was een Russische botanicus. Van 1853 tot 1857 reisde hij de wereld rond, meestal in Azië. Hij was vooral betrokken bij de flora van Japan, in de voetsporen van met name Carl Peter Thunberg. Hij was een Zweedse natuuronderzoeker en "apostel" van Linnaeus.Thunberg beschreef Japans hoefblad al 1784 in zijn publicatie Flora Japonica als Tussilago japonica.

     

In 1866 hetschreef Philipp Franz von Siebold de soort als Petasites japonicus in de publicatie Award 34th Demidovian Prize. Deze publicatie heb ik niet gevonden en heb dus geen voorbeeldfoto. Wel kwam ik een op een site waar een prachtige afbeelding is te zien van Japans hoefblad gemaakt in 1905 door M. Smith in het Curtis's Botanical Magazine.

Meer

Zie ook de Nederlandse) verklaring

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bloemen van Japans hoefblad zijn of vrouwelijk of mannelijk (tweehuizig). Dus insectenbestuiving is echt nodig want zelfbestuiving is natuurlijk onmogelijk. Om deze insecten aan te trekken staat op de wqebsite van Flora van Nederland het volgende;  De vrouwelijke bloemen hebben geen nectar productie. Toch is nectar vereist om insecten met pollen aan te trekken ten einde bestuiving en bevruchting te geven. Dit is opgelost doordat in elk hoofdje in het midden een paar grotere nectarproducerende bloemen zitten die wel wat op mannelijke bloemen lijken, die geen pollen produceren, maar wel nectar. Na de bevruchting worden de zaden verspreid door de wind. Een andere belangrijke verspreidingsmethode van deze plant is vegetatieve vermeerdering. En als de zaden dan op de grond vallen worden ze verspreid door mieren want de zaden hebben een mierenbroodje.

Namen in andere talen

  • Frysk: Japansk hoefblêd
  • English: Giant Butterbur
  • Français: Pétasite du Japon
  • Deutsch: Japanische Pestwurz
  • Espanõl: -
  • Italiano: -
  • Svenska: Bitterskråp
  • Norsk: Japanpestrot
  • Dansk: Japansk hestehov

Verklaring Buitenlandse namen

De Engelse naam is Giant Butterbur. Giant betekent "gigantisch". Dit slaat op de stengelbladeren. Deze kunnen, onder de juiste omstandigheden, uitgroeien tot een grootte van 1 meter. Dit is nog groter dan het Groot hoefblad (Petasites hybridus). Butter betekent natuurlijk "boter". De vertaling van Bur komt steeds uit op "stekelvrucht". Maar aangezien deze plant nergens stekels heeft is Butterbur een vreemd woord. Groot hoefblad krijgt na de bloei grote bladeren waar vroeger bij warm weer ter verkoeling boter in werd verpakt. De naam Butterbur komt behalve bij Groot hoefblad  dus ook terug bij deze plant. Maar ik weet niet of de bladeren in Japan dezelfde functie hadden. Ik ben één keer een zinvollere vertaling tegen gekomen. Bur komt uit het Deens en betekent "kooi".

De Franse naam is Pétasite du Japon. Dit is de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.

De Duitse naam is  Japanische Pestwurz. Dit betekent "Japanse pestwortel". Bij het Groot hoefblad (Petasites hybridus) staat dat de Stengel en "bloemen" van deze plant zijn (donker) rood en in de wortel zouden de meest effectieve stoffen zitten tegen de pest. Maar ik weet niet of de pest ook in Japan heeft huisgehouden of dat deze naam is overgenomen om de soort te beschrijven. Want in tegenstelling tot het Groot hoefblad wordt het Japans hoefblad in Japan en omstreken juist gebruikt voor culinaire toepassingen. 

De Spaanse naam is mij onbekend. Er zijn dan ook geen waarnemingen.

De Italiaanse naam is mij onbekend. Er zijn dan ook geen waarnemingen.

De Zweedse naam is Bitterskråp. De bloemknoppen worden in Japan gegeten. Zolang ze nog groen zijn, later in het jaar worden ze bitter. Het woord Skråp komt uit de jaren omstreeks 1800 en is een z.g. Onomatopee. Dit is een woord dat een geluid weergeeft. In dit geval het geluid van "hol brullen/ritselen of regen dat op bladeren valt".

De Noorse naam is  Japanpestrot. Dit betekent "Japanse pestwortel". In de wortel zouden de meest effectieve stoffen zitten tegen de pest. Maar ik weet niet of de pest ook in Japan heeft huisgehouden of dat deze naam is overgenomen om de soort te beschrijven. Want in tegenstelling tot het Groot hoefblad wordt het Japans hoefblad in Japan en omstreken juist gebruikt voor culinaire toepassingen. 

De Deense naam is Japansk hestehov. Dit betekent "Japanse paardenhoef". Alle soorten Hoefblad heten in Denemarken Hestehov vanwege de gelijkenis van de stengelbladeren met een paardenhoef.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie & verspreiding
Japans hoefblad groeit op licht tot halfbeschaduwde plaatsen op vochtige tot natte, voedselrijke, kleiige, zandige en venige bodems. Zij staat in bossen, bosranden, parken, graslanden, langs waterkanten, bij oude buitenplaatsen. In Nederland is de soort in de negentiende eeuw vanuit Japan ingevoerd en als stinzenplant aangeplant bij oude buitenplaatsen en dergelijke stinzenmilieus. Zij is daarna verwilderd, maar is nog niet ingeburgerd. Zij vormt worteluitlopers en woekert daardoor sterk. Soms wordt een deel van bij vijvers aangeplante en woekerende planten verwijderd en in de vrije natuur uitgezet. Japans hoefblad komt verspreid over Nederland voor en is nog vrij zeldzaam. Het is een fraaie, vroeg bloeiende, geelgroene plant met gedrongen bloemtrossen. In de loop van het jaar kunnen de bladen een breedte van één meter krijgen. Dat is groter dan bij Groot hoefblad. Japans hoefblad kan verward worden met Wit hoefblad.

CC-BY-SA 3.0 Niko Buiten, 2015

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding

Verspreiding Japans hoefblad

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's