Ranunculus sceleratus

Algemeen

Deze Boterbloem is heel erg gemakkelijk te herkennen. Als boterbloem heeft deze plant heel atypische bloemen. Met de wel bekende vijf kroonblaadjes, maar dan ver uitklaar staand, in het midden het grote vruchthoofdje. Ook heef de plant een dikke stengel t.o.v. de bloemen. Die dikke buisvormige stengel van de Blaartrekkende boterbloem vergemakkelijkt het zuurstoftransport  binnendoor naar de wortels, die onder zeer zuurstofarme omstandigheden leven. De plant houd van stikstofrijke natte grond. Dan ben je in Nederland aan het goede aderes. Dit laat het verspreidingskaartje ook goed zien. Verder houd Blaartrekkende boterbloem van een open plek. Naar mijn idee is hij een beetje een pionier. Ik zie hem dan ook vaak waar net iets met de grond is gebeurt (nieuwe beschoeiing, nieuwe bebouwing etc.)

Terwijl alle boterbloemen giftig zijn door de aanwezigheid van de stof protoanemonine, geldt dit in het bijzonder voor de blaartrekkende boterbloem: deze staat bekend als de giftigste boterbloem en heeft een gehalte van 2,5% aan protoanemonine. Wanneer de bladeren gekreukt, beschadigd of vermalen worden, brengen ze op de menselijke huid lelijke zweren en blaren. Blaartrekkende boterbloem bloeit in Mei tot en met de herfst.

In 1700 publiceerde de Franse botanicus Joseph Pitton de Tournefort (5 juni 1656 - 28 december 1708) al een 3-delige boekenserie Institutiones Rei Herbariae met daarin een prachtige afbeelding van de bloem (delen) van deze plant.

     

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Als je Boterbloem bij Google intypt blijkt dat er heel veel soorten zijn.

En als je Ranunculus (de familie waar de Boterbloem toe behoort) bij Google intypt krijg je nog eens 9 soorten:

  • Gewoon/vreemd speenkruid (Ranunculus ficaria) - Algemeen
  • Fijne/zilte/grote waterranonkel (Ranunculus aquatilis/peltatus) - Algemeen
  • Kleine waterranonkel (Ranunculus trichophyllus) - Zeldzaam
  • Klimopwaterranonkel (Ranunculus hederaceus) - Zeldzaam
  • Penseelbladige waterranonkel (Ranunculus penicillatus)  - Zeer zeldzaam
  • Stijve waterranonkel (Ranunculus circinatus) - Algemeen
  • Vlottende waterranonkel (Ranunculus fluitans) - Zeldzaam
  • Witte waterranonkel (Ranunculus ololeucos) - Zeldzaam
  • Zilte waterranonkel (Ranunculus baudotii) Zeldzaam

Een lange lijst dus!! Dit geeft aan dat als iemand zegt "ik zag een Boterbloem" dan moet het antwoord moet zijn. "Welke van de 11 soorten.  En ze lijken ook nog allemaal op elkaar. (althans een heleboel). Dus bijna overbodig om te zeggen dat een goede flora echt nodig is. Alle Ranunculus soorten zijn giftig, zoals hierboven beschreven, voor vee maar hun onaangename smaak zorgt dat het vee ze vanzelf laat staan. Vergiftiging kan wel optreden wanneer boterbloemen overvloedig voorkomen in reeds afgegraasde weiden waar weinig eetbaars overgebleven is.

Verklaring Wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Ranunculus sceleratus L.

Ranunculus is het verkleinwoord van Rana (Latijn) wat "kikker" betekent. De Ranonkels (familienaam) staan veelal langs de sloten en in vochtige weiden, de woonplaats van kikkers dus.

Sceleratus (Latijn) betekent "erg giftig/vervloekt". Het komt van scelis (Latijn) wat "misdaad" betekent. Deze (zwarte) namen duiden op het sap wat blaren veroorzaakt. Voor de exacte uitleg zie de Scandinavische namen.

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter  beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij voor het eerst Ranunculus sceleratus in zijn publicatie Species Plantarum.

   

Meer

 Zie ook de Nederlandse verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

De bestuiving wordt voornamelijk uitgevoerd door tweevleugelige insecten zoals vliegen . De bloemen zij tweeslachtig (hermafrodiet). Zelfbestuiving vindt daadwerkelijk plaats, hoewel minder vaak. Er is een meer opvallende verspreiding. De iets wat kleverige vruchten worden vaak door water verspreid of hechten zich aan dieren. De zaden worden dan meestal door watervogels, want zoals gezegd Blaartrekkende boterbloem groeit altijd bij of in water, met slib verspreid. De zaden zijn ook lang houdbare zodat die in het voorjaar kunnen ontkiemen, wanneer de nachten korter worden. Een fors uitgegroeide plant kan tienduizenden vruchtjes voortbrengen.

Namen in andere talen

  • Frysk: Gleie bûterblom
  • English: Celery-leaved buttercup, Cursed Buttercup, Cursed Crowfoot
  • Français: Renoncule scélérate
  • Deutsch: Gift-Hahnenfuß
  • Espanõl: Sardonia, Hierba de fuego
  • Italiano: Ranuncolo tossico
  • Svenska: Tiggarranunkel
  • Norsk: Tiggarsoleie
  • Dansk: Tigger-Ranunkel

Verklaring Buitenlandse namen

Er zijn (minstens) 3 Engelse namen:

  1. Celery-leaved buttercup. Dit betekent "op bladeren van Selderij gelijkende boterbloem'. Dit is precies zoals de naam doet vermoeden. Selderij is trouwens absoluut geen familie van de Boterbloemen maar familie van de schermbloemigen (Apiaceae).
  2. Cursed Buttercup: "vervloekte boterbloem, een combinatie van de hierboven beschreven namen.
  3. Cursed Crowfoot: Cursed betekent "vervloekt" en Crowfoot betekent "kraaienvoet". Het woord Cursed heeft ongetwijfelt te maken met het feit alle boterbloemen giftig zijn door de aanwezigheid van de stof protoanemonine, maar dat de Blaartrekkende boterbloem bekent staat als de giftigste boterbloem met een gehalte van 2,5% aan protoanemonine. De Kraaienvoet/poot heeft twee mogelijke verklaringen:
    1. Het blad lijkt op een poot van een kraai.
    2. De meeldraden staan rondom het vruchthoofdje, ter vergelijking met Kraaienpootjes bij een oog.

Voor de verspreiding van Blaartrekkende boterbloem in Engeland zie deze kaart.

De Franse naam is Renoncule scélérate: Dit is de Franse benaming voor wetenschappelijke naam.

De Duitse naam is Gift-Hahnenfuß: Gift betekent "giftige" en Hahnenfuß betekent "hanenvoet". In Duitsland heet elke Boterbloem een Hanenvoet omdat het (onderste) blad zou lijken op dat van een hanenvoet. Giftig vanwege de bovengenoemde eigenschappen voor Blaartrekkende boterbloem.

Voor de verspreiding van Blaartrekkende boterbloem in Duitsland zie deze kaart.

Er zijn minstens twee Spaanse namen:

  1. Sardonia. Dit omdat het sap van de plant invloed zou hebben op gezichtspieren die een soort nepglimlach (een sardonische lach/boosaardige grijns) veroorzaken.
  2. Hierba de fuego: Hierba betekent "gras/kruid" en de Fuego betekent "van vuur". De naam grasvuur is ontstaan uit het blaartrekkende vermogen (als een brandwond) van de plant. 

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt,

Er zijn minstens twee Italiaanse namen.

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

  1. Sardonia. Dit omdat het sap van de plant invloed zou hebben op gezichtspieren die een soort nepglimlach (een sardonische lach/boosaardige grijns) veroorzaken.
  2. Ranuncolo tossico. Ranuncolo is de Italiaanse benaming voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Tossico betekent "giftig". Het woord giftig komt in vele talen terug en wordt bij het algemene verhaal uitgelegd.

De Zweedse, en Deense naam is nagenoeg gelijk, Tiggarranunkel/Tigger-Ranunkel, Dit betekent "bedelaarsranonkel". Dit om het feit dat het sap van de plant werd gebruikt om blaren op te wekken om nog meer meelijden op te wekken. Technisch gezien werkt het zo; Bij mensen kan de omzetting van de in de plant aanwezige ranunculine in het zeer bijtende anemonine huidirritatie veroorzaken, die zich uit in jeuk, roodheid, zwelling en blaarvorming. Er kunnen echter ook pijnlijke puisten en min of meer diepe weefselvernietiging optreden. Hele ledematen kunnen er dan uitzien als een tweedegraadsverbranding.

Voor de verspreiding van Blaartrekkende boterbloem in Zweden zie deze kaart.

De Noorse is Tiggarsoleie. Dit betekent "bedelaars boterbloem". De uitgebreide uitleg staat bij de Zweeds/Deense naam. Een Boterbloemsoort (Ranunculus) heet in Noorwegen altijd Soleie. Soleie betekent "zonneoog". Daarvoor staat een woord om welke soort het gaat. In dit geval dus Tiggar.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige, soms licht beschaduwde, open plaatsen (pionier) op natte, voedselrijke, met name stikstofrijke, zuurstofarme, meestal kalkhoudende, organische grond. Vaak op tijdelijk overstroomde plaatsen. Ook in zwak brak milieu (alle grondsoorten).

Groeiplaats
Waterkanten (langs begraasde sloten, ondiepe plassen en andere modderige oevers), zeeduinen (langs duinplassen), moerassen, in goten, tussen straatstenen, langs spoorwegen (spoorwegterreinen), opgespoten grond, baggerstortterreinen, nieuwe greppels, moestuinen en bossen (op kale net drooggevallen grond in moerasbossen). De korte levenscyclus geeft Blaartrekkende boterbloem een voorsprong op andere pioniers van dezelfde standplaatsen: de nakomelingen van één vroeg in de zomer bloeiende plant kan nog dezelfde zomer een flinke oppervlakte bedekken.

Verspreiding

Nederland
Algemeen, maar vrij zeldzaam op de Veluwe.

Vlaanderen
Algemeen in de Polders, de Zand- en Zandleemstreek en in de riviervalleien. Elders zeldzamer.

Wallonië
Vrij algemeen in Brabant. Elders zeldzaam.

Wereld
Gematigde streken op het noordelijk halfrond.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Ranunculus sceleratus

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Foto's