Algemeen
Vlak voor de bloei lijken de bladeren van Boerenwormkruid een beetje op die van Jakobskruiskruid (Jacobaea vulgaris/Senecio jacobaea) maar dat is dan ook de enige overeenkomst. De gele bloemen hebben alleen buisbloemen en lijken dus op gele knopjes. Omdat deze plant als hij nog niet bloeit ook makkelijk is te verwarren met Alsemambrosia (Ambrosia artemisiifolia), Bijvoet (Artemisia vulgaris) en Phacelia (Phacelia tanacetifolia) staat er op de site van Floron een handige zoekkaart. Als de plant eenmaal bloeit zijn de bloemknoppen van dichtbij prachtig om te zien! Die mooie gele bloemhoofdjes kunnen prima gebruikt worden om verfstof aan te onttrekken. Afhankelijk van toevoeging van beitsmiddelen (die bepalen de intensiteit van de kleur) ontstaan donkergele, bronzen of olijfgroene kleurnuances. Verder had/heeft de plant ongelofelijk veel medicinale, culinaire en praktische toepassingen. Boerenwormkruid heeft maar één familielid die ook in Nederland in het wild voorkomt Moederkruid (Tanacetum parthenium). Maar meestal is Moederkruid in de tuin te vinden en zijn de wilde exemplaren "ontsnapt". Alle delen van de plant bevatten sterk geurende etherische oliën ( kamfer , borneol , thujon ) en bittere stoffen, waardoor de houding ten opzichte van boerenwormkruid een kwestie van smaak is: sommige mensen houden van de geur, anderen vinden die juist afstotend.
Het medicinale gebruik van boerenwormkruid is eeuwenoud, zoals blijkt uit de vermelding ervan in de Capitulare de villis vel curtis imperii , een decreet van Karel de Grote waarin hij eiste dat er op zijn akkers een aantal kruiden en specerijen werden verbouwd, waaronder "tanazitam", nu bekend als Tanacetum vulgare .
Ik las op de websiteflora van nederland.nl een interessant stukje over de naam Tanacetum; bij een andere soort Tanacetum cinerariifolium, of Pyrethrum, is onlangs een mechanisme ontdekt, dat niet eerder bekend was in het plantenrijk. In de klierharen op stengels, blad en zaden wordt een van de voorlopers van pyrethrine geproduceerd. Dit terpeen wordt via het plantenweefsel naar de zaadhuid getransporteerd waar ze gekoppeld worden aan een lipide. Hieruit resulteren dan pyrethrinen, die tijdens de zaadrijping in de zaden terecht komen. Bij het kiemen van de zaden zorgen de pyrethrinen voor bescherming tegen micro-organismen en insecten (bron: Bionieuws 10-11-2012, pag. 5)'.
Boerenwormkruid bloeit van Juli tot en met September.
Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.
Verklaring Wetenschappelijke naam
Hoe komt een wetenschappelijke naam tot stand?
Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.
Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.
De officiële wetenschappelijke naam is Tanacetum vulgare L.
Er zijn twee verklaringen voor Tanacetum:
- De naam Tanacetum is afgeleidt van athanaos (Grieks) en betekent "onsterfelijk". Dit duidt op het feit dat als de bloemen gaan bloeien, ze niet snel verwelken en hun geur niet snel verliezen.
Na het plukken en drogen van de bloemen blijven ze zeer lang geuren. Daarom legden mensen boerenwormkruid in doodskisten om de geur van dood en verval te maskeren. Een voorbeeld hiervan deed zich voor in 1846, toen een groep oudheidkundigen besloot de Old Burying Ground in Cambridge, VS (nu onderdeel van Harvard Square), te onderzoeken door enkele van de oude graven te openen.
- Een tweede verklaring van Tanacetum komt van Taenia (Latijn) wat "lintworm" betekent omdat de plant werd gebruikt om ingewandswormen te verwijderen.
Vulgare (Latijn) betekent "gewoon". Deze naam dient alleen maar ter onderscheid van andere Tanacetum-soorten.
Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. In 1753 beschreef hij Tanacetum vulgare voor het eerst in zijn publicatie Species Plantarum.



Meer
Zie ook de Nederlandse verklaring.
Bevruchting en verspreiding
Hoe bestuiven insecten bloemen?
Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.
De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.
Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.
Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.
Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.
UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.
De mooie gele buisbloemen van Boerenwormkruid zijn Polygaam. Dat wil zeggen dat de bloemen zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtsorganen hebben en bloemen met alleen mannelijke of alleen vrouwelijke geslachtsorganen. Of zelfbestuiving voorkomt is mij niet bekend. Het is een echte insectenplant. O.a. de solitaire bijen Colletes daviesanus, grasbij, Halictus quadricinus, koolzwarte zandbij, pluimvoetbij en tronkenbij vliegen op deze plant. Uit verscheidene insectengroepen zijn soorten op Boerenwormkruid gespecialiseerd. Deze plant is het voedselgewas van een aantal vlinders uit het geslacht Dichrorampha (familie Tortricidae). Minstens vier! van de negen inheemse soorten komen op Boerenwormkruid voor, en twee soorten daarvan lijken strikt aan deze plant gebonden. De wind zorgt voor de verspreiding.
Namen in andere talen
- Frysk: Wjirmkrûd
- English: Tansy, golden buttons
- Français:Tanaisie commune
- Deutsch: Rainfarn
- Espanõl: Hierba lombriguera
- Italiano: Tanaceto comune
- Svenska: Renfana
- Norsk: Reinfann
- Dansk: Rejnfan
Verklaring Buitenlandse namen
Er zijn twee Engelse namen:
- Tansy: Tansy is zo'n beetje de 'roepnaam' voor deze Tanacetum-soort. Dit woord is afgeleid van Athanaos. De volledige uitleg staat bij het eerste gedeelte van de wetenschappelijk naam van de plant.
- golden buttons: Golden betekent "gouden" en Buttons betekent "knoppen. Natuurlijk verwijst dit naar de kleur van de bloemknoppen, zonder straalbloemem dus.
Voor de verspreiding van Boerenwormkruid in Engeland zie deze kaart.
De Franse naam is Tanaisie: Een Franse benaming voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam voor deze plant.
De Duitse naam is Rainfarn: Dit woord bestaat uit twee delen. Rein komt van reen. Hiermee wordt de rand bedoeld tussen de akkers, waar onkruiden konden groeien, dus ook Boerenwormkruid. En farn komt van varen en is vanwege de sterk ingesneden vorm van het blad, zoals bij de meeste varens.
Voor de verspreiding van Boerenwormkruid in Duitsland zie deze kaart.
De Spaanse naam is Tanaceto: Dit is het Spaanse woord voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam van deze plant.
In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt,
Er zijn minstens twee Italiaanse namen.
Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.
- Tanaceto comune. Dit is de Italiaanse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam. Maar de meest gebruikte naam is Tanaceto.
- Erba-amara selvatica. Dit betekent letterlijk "kruid-bitter wild". Dit Bittere kruid komt overal in Italië het Wild voor en smaakt bitter. Het werd dan ook alleen gebruikt om het vee mee te ontwormen.
De Zweedse, Noorse en Deense naam is nagenoeg gelijk, Renfana/Reinfann/Rejnfan. Deze namen Renfana worden beschouwd als een verbastering van de Duitse naam, Rainfarn .
Voor de verspreiding van Boerenwormkruid in Zweden zie deze kaart.
Ecologie BodemEcologie & Verspreiding
Zonnige, zelden licht beschaduwde plaatsen op droge tot vaak vochtige, matig voedselrijke tot zeer voedselrijke, zwak zure grond (van grof zand tot rivierklei, ook op stenige plaatsen en maar weinig op veen en zeeklei).
Groeiplaats
Omgewerkte grond, akkers (akkerranden), bermen, langs spoorwegen (spoordijken en spoorwegterreinen), dijken (rivierdijken), humeuze ruigten, braakliggende grond, haventerreinen, industrieterreinen, langs kanalen, tussen straatstenen, tegen muren, bossen (loofbossen op rivier- en beekoeverwallen), waterkanten (aanspoelselgordels in uiterwaarden en op rivierkribben) en wanden van afgravingen.
Verspreiding
Nederland
Zeer algemeen, maar iets minder algemeen in het noordelijk zeekleigebied.
Vlaanderen
Zeer algemeen.
Wallonië
Zeer algemeen.
Wereld
Oorspronkelijk uit Europa en Azië. Nu in alle gematigde en koudere streken op het noordelijk halfrond en plaatselijk in Australië, Nieuw-Zeeland en Zuid-Amerika.
Verspreiding Tanacetum vulgare

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten
