Urtica dioica

Algemeen

Mensen lopen niet graag tegen brandnetels, omdat de brandharen van de plant bij aanraking gaan prikken en jeuken. Het is een van de weinige soorten onkruid die iedereen bij naam kent. Aan de top van de knop van iedere brandhaar zit een weerhaakje dat bij aanraking in de huid vast komt te zitten. Daarbij breekt de knop van de brandhaar af en komt een mengsel van stoffen in de huid die de brandende en langdurig aanhoudende jeuk veroorzaken. Ook ontstaan op de huid lichtere, jeukende bultjes, die netelblaren worden genoemd.

Onderzoeken uit 1849, 1947 en 1969 toonden aan dat de brandharen acetylcholine, histamine, serotonine en mierenzuur bevatten. Laatstgenoemde stof zou de belangrijkste veroorzaker van de jeuk/prikken zijn. De afgelopen 100 jaar is weinig onderzoek verricht op dit gebied. Wat wel bekend is, is vaak gebaseerd op twijfelachtige referenties of kwalitatief slecht onderzoek. Of mierenzuur werkelijk de belangrijkste veroorzaker van de jeuk is, zal nader onderzocht moeten worden. Onderzoek uit 2006 toonde aan dat oxaalzuur en wijnsteenzuur waarschijnlijk de veroorzakers van de aanhoudende jeuk/prikken zijn. Van acetylcholine, histamine, serotonine kon niet overtuigend worden aangetoond dat zij een belangrijke bijdrage aan de jeukende/prikkende effecten leveren. De jeuk of het branderige gevoel is te verzachten door de huid in te wrijven met sap van de Grote weegbree (Plantago major subsp. major) of met Hondsdraf (Glechoma hederacea), dat niet geheel toevallig vaak in de buurt groeit.

Tot zover het pijnlijke verhaal dat hier staat (afkomstig van een deel van de Wikipedia pagina). De Brandnetel had en heeft ook een goede reputatie. Vroeger werd hij vaak gebruikt in de soep, als geneesmiddel en de stengelvezels werden gebruikt als weefmateriaal. Tegenwoordig is het een goede indicator om te zien of er Stikstof en/of fosfaat in de grond zit. Brandnetels zijn dankbare planten voor vlinders voor hun eiafzet. O.a. de Atalanta, de Dagpauwoog en de Kleine vos maken hier dankbaar gebruik van. En een Brandnetel is, zeker van dichtbij, een zeer mooie plant!

Als je Brandnetel droogt en verpoedert is dat te gebruiken als kleurstof om textiel, papier en voeding mee te kleuren. Lange tijd werd de Grote brandnetel gebruikt om wol te verven. Na voorbehandeling met aluin kon wol geel worden geverfd. Na voorbehandeling met zink en nabehandeling met koper en een ammoniakbad krijgt wol een intens blauwgroene kleur.  De Grote brandnetel bloeit in September tot en met de herfst. De Grote brandnetel bloeit in September tot en met de herfst.

De laatste tijd zie ik steeds vaker meldingen voorbijkomen van de Zuidelijke brandnetel (Urtica membranacea). Deze plant staat nu nog te boek bij Floron als zeldzaam. De plant is ook pas sinds 2000 te vinden. Maar waarschijnlijk gaat dit door klimaatverandering anders worden.

Op de website van Flora van Nederland is een Videodeterminatie van deze plant te zien.

Er komen in Nederland 3 soorten Brandnetel (Urtica) soorten in het wild voor:

Verklaring Wetenschappelijke naam

Een wetenschappelijke naam word niet zomaar gegeven. Iedereen (wetenschappers, floristen, liefhebbers etc.) moet tenslotte weten dat het over dezelfde plant gaat. Botanische nomenclatuur is de formele naamgeving van planten. Deze wordt geregeld door de International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN of ICNafp), een wetboek dat de wetenschappelijke namen van algen, schimmels en planten regelt.

Deze heet zo sinds het Internationaal Botanisch Congres in Melbourne in 2011, dat tot de naamswijziging besloot. Tot die tijd heette dit wetboek de International Code of Botanical Nomenclature (ICBN). In 1905 heeft het Internationaal Botanisch Congres van Wenen besloten om de publicatie van de eerste druk van Species plantarum te kiezen als het beginpunt van de moderne nomenclatuur voor planten. Dat betekent dat alle namen van vóór dit werk van Linnaeus niet meetellen, ook als die namen de vorm van een tweedelige naam hebben. Overige informatie staat op deze Wiki-pagina.

De officiële wetenschappelijke naam is Urtica dioica L.

Urtica komt van Uro (Latijn) en betekent "branden", wat verwijst naar het prikkende karakter van de plant,

Dioica (Latijn) en betekent "tweehuizig" dat verwijst naar de aanwezigheid van of mannelijke of vrouwelijke planten.

Meestal staat er achteraan de wetenschappelijke naam een afkorting. Dit is de afkorting van een wetenschapper/botanicus die deze plant deze plant heeft ontdekt/verzameld en tot details heeft beschreven. Soms staat er een tweede afkorting. Dan heeft een andere wetenschapper/botanist de plant nog beter  beschreven en iets gewijzigd. De eerste naam komt dan tussen haakjes te staan. In dit geval is dit L. Dit staat voor Carl Linnaeus. Hij beschreef Urtica dioica in de publicatie Species Plantarum.

   

Meer

Zie ook de Nederlandse verklaring.

Bevruchting en verspreiding

Eerst een grappig detail. Carl Linnaeus beschreef in zijn publicatie Species Plantarum het plantenrijk verdeeld op basis van het aantal meeldraden stempels in de bloem. Deze publicatie kwam voor het eerst uit in 1753. Pas 20 jaar! later in 1793 beschreef Christian Konrad Sprengel de daadwerkelijke functie van deze meeldraden en het belang hiervan i.c.m. insecten.

De meeste planten worden door insecten bestoven. Maar niet elke plant is geschikt voor elk insect. Hier is over nagedacht! Vingerhoedskruid is bijv. geschikt voor grote bijen e.d. Maar een hommel past nooit in een smalle kelkbuis van bijv. Blauw glidkruid. Elke plant is gebouwd voor bepaalde insecten. Planten met een groot bloem oppervlak zoals bijv. een Klaproos of Madeliefje.

Ook geur is belangrijk voor bestuivers. Denk maar aan de geur van Welriekende nachtorchis. Deze geur lokt Nachtvlinders naar de bloem. Ook Poelruit heeft bijv. een aparte geur die dan weer een specifiek soort bestuiver aan trekt. Sommige planten vinden wij als mensen niet echt prettig ruiken, insecten denken daar anders over. Varkenskers is daar een goed voorbeeld van.

Ook de kleur van de plant is belangrijk. Want wat wij waarnemen ziet een insect anders. Het menselijk oog ziet een deel van het lichtspectrum (tussen de 400 en 750nm) niet wat een insecten-oog wel ziet (tussen de 315 en 400nm). Onderstaande afbeelding geeft dit goed weer.

  

Juist dit stukje is voor bestuivers erg belangrijk. Wat wij zien als een twee egaal gekleurde bloemen die niet zoveel in kleur van elkaar verschillen ziet een insect als twee totaal andere bloemen. De kleuren geel en wit komen bij circa 58% van de inheemse plantensoorten voor.

UV-licht laat soms precies zien waar die lekkere nectar zich in de bloem bevindt middels honingmerken. Dit zijn specifieke vormen in het midden van de bloem, met donkere lijnen, vlekjes op de kroonbladen. Deze vormen worden in dit deel van het lichtspectrum zichtbaar waar wij egaal gekleurde kroonblaadjes zien. Deze honingmerken zijn soms zichtbaar. Kijk maar naar de gele ringen van Vergeet mij nietjes-soorten of de gele vlek in het hart van een Maartsviooltje. Maar het honingmerk van een Zonnebloem wordt pas zichtbaar in UV-licht.

Hele pagina's zijn er geschreven over de Grote brandnetel over medicinale werking, praktische en culinaire toepassingen etc. maar qua bevruchting en verspreiding bizar weinig! Ik heb het volgende kunnen vinden. Het tweede gedeelte van de wetenschappelijke naam zegt al, de plant is tweehuizig. D.w.z. dat Grote brandnetel of vrouwelijk is of mannelijk. Heel soms wil het toch voorkomen dat bloemen van beide geslachten op één bloem voorkomen. Maar in beide gevallen is zelfbestuiving (natuurlijk) uitgesloten. Behalve dat overal beschreven is dat Grote brandnetel waardplant is voor vele vlinder-soorten (de vlinders leggen eitjes op de plant en de uitgekomen rupsen leven er van), is de plant afhankelijk van insectenbezoek. Grote brandnetel is voor de verspreiding van het bevruchte zaad volledig afhankelijk van de wind. Een verrassend verschijnsel is het plotseling openspringen van de mannelijke bloemen, waarbij de helmhokjes het stuifmeel in een wolk omhoog schieten.Alhoewel vegetatieve vermeerdering ook plaats met ondergrondse wortelstokken en hele oppervlakten kan bezetten waardoor een enkele plant vele vierkante meters vegetatie kan vormen.

Namen in andere talen

  • Frysk: Grutte brannettel
  • English: Stinging nettle, Common nettle
  • Français: Grande ortie, Ortie dioïque, Ortie commune
  • Deutsch: Große Brennnessel
  • Espanõl: Ortiga mayor, 
  • Italiano: Ortica comune
  • Svenska: Brännässla
  • Norsk: Brennesle, Stornesle
  • Dansk: Brændenælde,  Stor Nælde

Verklaring Buitenlandse namen

Er zijn twee Engelse namen:

  1. Stinging nettle: Dit betekent "stekende netel". Een verklaring is hier overbodig. Het woord Netel wordt bij de Nederlandse naam gegeven. Een niet stekende netel heet in Engeland dan ook Dead-nettle zoals bijv. de Paarse dovenetel (Lamium purpureum). 
  2. Common nettle. Dit betekent "gewone brandnetel". Dit ter onderscheid van bijv. de Kleine brandnetel (Urtica urens) die in Engeland Small nettle heet.

Voor de verspreiding van Urtica dioica in Engeland zie deze kaart.

Er zijn twee Franse namen:

  1. Grande ortie: Dit betekent "grote netel".
  2. Ortie dioïque: Dit is de Franse benaming voor de volledige wetenschappelijke naam.

De Duitse naam is Große Brennnessel. Net als de Nederlandse naam "grote brandnetel".

Voor de verspreiding van Grote brandnetel in Duitsland zie deze kaart.

De Spaanse naam is Ortiga mayor. Ortiga is de Spaanse benaming voor de eerste wetenschappelijke naam. Mayor is afgeleid uit het Latijn en betekent "groter". 

In Spanje kent men minstens vier namen voor elke plant. De algemene volksnaam, de Catalaanse naam (Provincie in Noord+Oost Spanje tegen de Pyreneeën aan), de Gallische naam (provincie in Noord-West-Spanje) en de Baskische naam (provincie in West-Spanje tegen de Pyreneeën aan). Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Italiaanse naam is Ortica comune: Ortica is de Italiaanse benaming voor het eerste gedeelte van de wetenschappelijke naam. Comune betekent "algemeen".

Er is niet één specifieke Italiaanse naam voor een plant, dit verschilt per regio. Er is een algemene volksnaam en ook nog een variatie of een volledige andere naam in een van de 17 provincies. Ik heb de meest voorkomende algemene naam gebruikt.

De Zweedse naam is Brännässla: Dit betekent gewoon "brandnetel".

Voor de verspreiding van Urtica dioica in Zweden zie deze kaart.

Er zijn twee Noorse namen:

  1. Brennesle: Dit betekent weer "brandnetel".
  2. Stornesle: Een kleine variatie, "grote brandnetel".

 Er zijn twee Deense namen:

  1. Brændenælde: Dit betekent ook weer "brandnetel".
  2. Stor Nælde: En dit betekent ook weer "grote brandnetel".

Planten in het nieuws

Stoepplantje van de week

Op de site van Stadsplanten staat een leuk artikel over deze plant.

Ecologie & Verspreiding

Ecologie

Bodem
Zonnige tot licht beschaduwde plaatsen op matig droge tot natte, voedselrijke tot zeer voedselrijke, met name stikstofrijke, humeuze grond.

Groeiplaats
Puin, ruigten, bossen (loofbossen, ooijbossen, bronbossen, populieren- en wilgenbossen), bosranden, struwelen (voedselrijke zomen), ruderale plaatsen, waterkanten (langs vervuild water) en bemeste bermen.

Verspreiding

Nederland
Zeer algemeen.

Vlaanderen
Zeer algemeen.

Wallonië
Algemeen.

Wereld
Oorspronkelijk uit Europa en Siberië. Ingeburgerd elders in gematigde streken.

Bron: Wilde-planten.nl / Klaas Dijkstra - CC BY-NC-SA 3.0 NL

Verspreiding Urtica dioica

FLORON Verspreidingsatlas vaatplanten

Waardplant

Een waardplant is een plant waarop een bepaalde soort vlinder haar eitjes afzet. Dit is meestal de plant waarvan de rups van leeft, zodra die uit het ei is gekropen. Zo is het voortbestaan van die vlinder-soort meer gewaarborgd. Het is niet altijd zo dat die ene soort alleen op die ene plantensoort haar eitjes afzet. Soms spreidt de vlinder de kansen. Maar soms ook niet en is de vlinder volledig afhankelijk van die ene soort plant. Ook andere insecten, zoals zweefvliegen, bijen e.d., gebruiken bepaalde planten-soorten als waardplant en zijn hier deels of volledig afhankelijk van.

Grote brandnetel is o.a. de waardplant voor de:

  • Aardappelstengelboorder (Hydraecia micacea)
  • Atalanta (Vanessa atalanta)

Bron: vlinderstichting.nl

Foto's